Pula jawna 2025: Makbet (pytania 12–14) #matura2025 — Transcript

Makbet to tragedia Szekspira napisana i wystawiona około roku 1606.

Akcja utworu rozgrywa się w średniowieczu, w wieku XI.

Pomysł na ten utwór Szekspir zaczerpnął z Kronik Anglii, Szkocji i Irlandii, wydanych w 1577 roku.

Makbet istniał naprawdę i w 1040 roku zasiadł na tronie Szkocji po tym, jak zabił króla Dunkana.

Ostatecznie zginął w 1057 roku w bitwie, w której jego wojska zostały pokonane przez armię syna Dunkana, Malkolma.

Co ciekawe jednak, jego rządy były sprawiedliwe, Szkocja za czasów jego panowania umacniała się.

Szekspir uśmiertelnił Makbeta, ale chyba nie w taki sposób, jakby sobie władca sam tego życzył.

Nie da się jednak zaprzeczyć, że postać okrutnego króla jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych w historii literatury.

I dlatego my dzisiaj sobie o niej porozmawiamy.

Ale także dlatego, że w 2025 roku aż trzy pytania na maturze ustnej

w puli jawnej będą dotyczyć tej tragedii Szekspira.

Zajmiemy się więc dzisiaj pytaniami numer 12, 13 i 14.

Ale zanim zaczniemy,

chcielibyśmy podziękować wam za oglądanie naszych materiałów

i też zachęcić do subskrybowania kanału, do zostawiania komentarzy,

ale też pytań pod filmami.

Zapraszamy i serdecznie dziękujemy wam za wszystkie ciepłe słowa.

Uzupełnieniem do tych pytań może być też dla was mój film na temat Makbeta.

I link do niego znajdziecie w opisie filmu.

No, to teraz już możemy zaczynać.

Pytanie 12: Moralna odpowiedzialność za czyny.

Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira, w swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Spróbujmy zacząć od tego, że moralność jest to taka wartość człowieka,

która pozwala mu odróżnić dobro od zła.

To ona pozwala mu zdecydować, za czym powinien podążać,

a jakich zachowań winien się wystrzegać.

Moralność Makbeta powinna opierać się na etosie rycerskim.

Przecież wiemy, że był oddanym rycerzem króla Dunkana.

A jednak bohater zdecydował się odrzucić zasady tego etosu i musiał ponieść tego konsekwencje.

Ale zacznijmy od początku.

Już w scenie drugiej utworu dowiadujemy się, że Makbet jest jednym z najdzielniejszych wodzów szkockiego króla Dunkana

i nie zdradził go, a dzielnie walczył przeciwko królowi norweskiemu.

Za jego postawę król postanawia wynagrodzić go tytułem Tana Kawdoru.

Z tego, w jaki sposób mówi się w tej scenie o tytułowym bohaterze, wnioskujemy, że jest lojalny, odważny,

a król nie wątpi w jego oddanie.

W scenie trzeciej Makbet i jego przyjaciel Banko spotykają wiedźmy.

Przepowiadają one Makbetowi jego przyszłość, witają go tytułem Tana Glamis, Tana Kawdoru

i wreszcie jako przyszłego króla Szkocji.

Początkowo bohater jest sceptyczny wobec tej wizji, kiedy jednak posłańcy od króla oznajmiają, że został Tanem Kawdoru,

zaczyna on wierzyć, że może sięgnąć po najwyższą władzę.

Jeszcze w tej samej scenie Makbet wspomina, że w jego głowie pojawiają się pokusy, od których głos jeży mu się na głowie.

Zatem już wtedy wpadł on na pomysł tego, co powinien zrobić.

W tej decyzji wsparła go także jego żona Lady Makbet.

Bohaterka doskonale znała charakter swojego małżonka i wiedziała, że będzie się lękał podjąć ostateczną decyzję.

To dlatego wsparła go w chwili zawahania.

Należy jednak zwrócić uwagę, że bohater podjął decyzję dotyczącą swojej przyszłości samodzielnie.

Tego zabójstwa nie rozkazały mu czarownice, żona go do tego nie zmusiła, bohater bowiem posiada wolną wolę

i sam zdecydował, że pozwoli złym podszeptom zapanować nad swoim postępowaniem.

Bohater zabił króla, a winą obarczył jego strażników.

Synowie Dunkana uciekają za granicę, obawiając się o swoje życie,

a Makbet zostaje nowym królem.

Przepowiednia spełniła się.

Jednak bohaterowi nie daje to spokoju.

Z obawy o swoją przyszłość zabija przyjaciela Banka, każe także tych, którym nie podoba się jego panowanie.

W taki sposób traci życie rodzina Makdufa.

Syn Dunkana Malkolm zbroi się przeciwko Makbetowi na dworze króla angielskiego, a Makbet boi się, co będzie dalej

i przygotowuje się do wojny.

Jak ona się skończy?

W scenie piątej aktu trzeciego Hekate, zła na czarownice za przepowiednie skierowane do Makbeta, przykazuje jednej z nich,

by sprawiły, że Makbet stanie się sam sprawcą swojej zagłady.

Do jego upadku ma doprowadzić jego ufność i tak się stanie.

Bohater w scenie pierwszej aktu czwartego po raz drugi spotka się z czarownicami

i dzięki temu spotkaniu uwierzy, że nic nie będzie w stanie zagrozić jego władzy.

Nie zabije go żaden z ludzi, który został zrodzony z kobiety,

i włos mu z głowy nie spadnie, póki nie poruszy się las Birnamski.

Po części karą bohatera będzie towarzysząca mu do końca wiara w to, że uda mu się zwyciężyć.

Ostatecznie jednak zda sobie sprawę, że los okrutnie sobie z niego zadrwił

i poniesie konsekwencje swoich czynów.

Choć dobry i sprawiedliwy Dunkan został zabity i nic już nie wróci mu życia,

to jego sprawiedliwi poddani zadbali o to, by ten niegodziwy czyn został pomściony.

Przypadek Makbeta prezentuje nam, że nawet początkowo dobry i pozytywny bohater

może ulec pokusie i doprowadzić do tego, by zwyciężyło w nim to, co złe.

Jeszcze raz powtórzę to, co mówiłam już wcześniej.

Makbet sam podjął decyzję dotyczącą pierwszego i kolejnych zabójstw

i musi przekonać się, że takie postępowanie zawsze spotyka się z konsekwencjami.

Z taką samą prawdą musiała zmierzyć się Balladyna, tytułowa bohaterka dramatu Juliusza Słowackiego.

Ona także nie obawiała się eliminowania kolejnych ludzi, którzy według niej stali na drodze do realizacji jej celów.

Najpierw zapragnęła ślubu z Kirkorem, później jednak chciała czegoś więcej.

Zamarzyła o koronie, którą ostatecznie zdobyła.

Za zabójstwa Aliny, Kirkora, Pustelnika czy Kostryna została jednak ukarana.

W końcowej części sprawiedliwość bohaterce wymierza natura.

Temat moralnej odpowiedzialności za czyny możecie znaleźć także w drugiej części Dziadów.

Pojawiające się w kaplicy cmentarnej na wezwanie Guślarza zjawy uczą zebranych,

jakie będą konsekwencje niewłaściwego postępowania.

Moralną odpowiedzialność za swoje czyny ponosi także Rodion Raskolnikow ze Zbrodni i Kary,

którego już wspomniałam przy kilku wcześniejszych pytaniach.

Ze swoją moralnością, z konsekwencjami błędnej oceny tego, co dobre, a co złe, muszą mierzyć się też tacy bohaterowie literaccy,

jak Jacek Soplica czy Andrzej Kmicic.

Obaj ostatecznie rozumieją, jaki błąd popełnili i ponoszą odpowiedzialność za swoje czyny

i chcą też naprawić swoje błędy.

Pytanie 13: Czy człowiek decyduje o własnym losie?

Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira, w swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Literatura różnorako ukazuje nam relacje człowieka z losem.

Może pamiętacie historię Edypa, który dowiedział się, że zabije swojego ojca i weźmie ślub z matką.

I on błędnie ocenił swoją sytuację i choć chciał za wszelką cenę uniknąć wypełnienia swojego losu,

to kolejne kroki w tragiczny sposób pokazały mu, ile znaczy człowiek.

Córkę Edypa Antygonę także spotyka coś, co każe jej uznać,

że losem człowieka jest podporządkowanie się czemuś wyższemu.

Choć wie, że spotka ją za to śmierć, postanawia pochować swojego brata,

którego rozkaz Kreona pozbawia możliwości pochówku.

Bohaterka ma poczucie, że musi być wierna prawom bogów,

i choć chciałaby żyć, to też równocześnie musi wypełnić swoje przeznaczenie.

W ciekawy sposób relacje człowieka z losem prezentuje też twórczość Jana Kochanowskiego.

Temat ten podejmują fraszkę o życiu ludzkim czy pieśń dziewiąta z ksiąg pierwszych, gdzie poeta wobec nieprzewidywalności wyroków Fortuny

proponuje postawy epikurejską i stoicką.

My jednak przede wszystkim musimy skupić się na tym,

jak relacje człowieka z losem zaprezentował w Makbecie Szekspir.

Czy bohater zdecydował o swoim losie?

Już odpowiadając na poprzednie pytanie, kilkukrotnie wspomniałam, że tak.

Postępowanie bohatera było wynikiem jego samodzielnych decyzji.

Oczywiście pamiętamy, że Makbet zanim pomyślał o zabójstwie króla, to spotkał się z wiedźmami,

które przepowiedziały mu zdobycie królewskiego tytułu.

Zwróćcie jednak uwagę na to, że nie przepowiedziały mu zabójstwa króla,

bo to on sam wybrał taki środek do realizacji celu, jakim było posiadanie tronu.

Nie możemy też za decyzję Makbeta obwinić jego żony.

To prawda, że bohaterka namawiała męża do tego czynu, ale znów to on sam podjął te decyzje.

Jego żona raczej wsparła go w tym przedsięwzięciu i rozwiała jego wątpliwości

jeszcze przed popełnieniem zbrodni.

Nie oznacza to oczywiście, że jej sumienie jest czyste,

ale znów wracamy do naszego głównego pytania, to Makbet jest odpowiedzialny za swój los.

To dlatego Hekate chce, by bohater sam stał się odpowiedzialny za swoją zgubę.

W jednej ze scen wprost mówi czarownicom, że mają sprawić, że bohater uwierzy, że nic go nie pokona.

Odrzuci wszelką obawę i mądrość, do jego zguby ma doprowadzić jego zbytnia ufność.

I tak się dzieje, znów doprowadzają do tego decyzje Makbeta.

To one sprawiają, że w pewien sposób ignoruje zbliżające się zagrożenie

i niemal do końca wierzy, że jego decyzje były słuszne, a konsekwencje go nie dotkną.

Bohater jest zaślepiony przepowiednią i to dzięki niej wierzy, że nikt ani nic nie będzie w stanie mu zagrozić.

No a jaki jest, to już wiemy, bohater ginie, wcześniej uświadamiając sobie,

ile znaczy ludzkie przekonanie o własnym losie i o tym, czy człowiek ma na nie wpływ.

Bohaterku, która sama zdecydowała o swoim losie,

dodatkowo zdecydowała, że pójdzie ścieżką zła.

Jest oczywiście, tak jak w poprzednim pytaniu, Balladyna.

Po pierwsze, bohaterka nie musiała zabijać swojej siostry.

Mogła poprosić ją o maliny lub zaakceptować to, że to ona zostanie żoną Kirkora.

Tym bardziej bohaterka mogła uniknąć kolejnych zbrodni, jednak sama zdecydowała,

że zabijając kolejne osoby osiągnie to, czego pragnie, czyli władzę.

Jeśli dobrze pamiętacie wydarzenia w tym utworze, to wiecie, że bohaterkę,

tak jak Makbeta, spotka ostatecznie kara za swoje postępowanie.

Inaczej relacje człowieka z losem prezentują dramaty antyczne, ukazujące życie Edypa czy Antygony.

W nich bohaterowie muszą przyjąć to, że ich losem rządzi Fortuna,

której czy tego chcą, czy nie, muszą się ostatecznie podporządkować.

Pytanie 14: Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira, w swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Zacznę może od tego, że ja nie za bardzo lubię to pytanie, bo moim zdaniem Makbet bardziej prezentuje nam to,

jaki wpływ na człowieka ma chęć posiadania władzy.

Ale może spróbujmy razem rozpracować to pytanie.

Niewątpliwie Makbet to dzieło, które pokazuje, do czego jest zdolny człowiek,

pragnący władzy.

Na początku, jak już mówiliśmy, Makbet był oddany królowi.

Walczył dla niego i z pokorą przyjmował kolejne zaszczyty, którymi władca wynagradzał jego wierną służbę.

Kiedy jednak usłyszał przepowiednie wiedźm, do głosu doszło w nim to, co złe.

Uległ takim swoim złym pragnieniom, podsycany dodatkowo przez Lady Makbet,

no i postanowił zabić króla.

Synowie Dunkana uciekli, obawiając się o swoje życie,

a koronę otrzymał Tan Glamis i Kawdoru, czyli właśnie Makbet.

Jakim władcą był Makbet?

Przede wszystkim cierpiał z powodu lęku, że władzę tę straci.

To właśnie dlatego zabija swojego dawnego przyjaciela Banka i próbuje zabić jego syna

i chce, by przepowiednia wiedźm dotycząca jego przyjaciela

w ten sposób nie spełniła się.

Także dlatego pojawia się po raz drugi u wiedźm i to także dlatego

zabija rodzinę Makdufa po tym, jak bohater ucieka do Anglii,

by tam dołączyć do Malkolma, jednego z synów zabitego króla.

Bohater wielokrotnie nazywany jest tyranem.

Inni bohaterowie podkreślają, że od czasów objęcia rządów przez Makbeta nikt nie może czuć się bezpiecznie,

a królestwo cierpi, poddani są nieszczęśliwi i potrzebują pomocy.

To pokazuje nam, że Makbetowi nie zależało na tym, by po objęciu władzy sprawować dobre i sprawiedliwe rządy,

a jego celem było wyłącznie zdobycie władzy i nie rozumiał,

jakie są obowiązki dobrego króla.

Rozpacz poddanych wskazuje, że poprzedni król był dobry i sprawiedliwy,

szanował i wynagradzał tych, którzy mu wiernie służyli.

Makbet jest jego przeciwieństwem, by utrzymać władzę, zabił swojego oddanego druha i przyjaciela.

Porzucił dotychczasową moralność.

W scenie trzeciej aktu czwartego Malkolm charakteryzuje Makbeta.

Mówi, że bohater jest krwawy, lubieżny, chciwy, fałszywy, gwałtowny, a w jego duszy mieszczą się wszystkie najgorsze grzechy.

Nawet jeśli weźmiemy pod uwagę, że ten osąd nie jest do końca sprawiedliwy, bo jednak Malkolm jest synem zabitego Dunkana,

to jednak dobrze to pokazuje nam, jak Makbeta mogli widzieć jego poddani.

Ross, który dołącza do bohaterów w tej scenie, tak charakteryzuje Szkocję pod rządami Makbeta.

O biedna kraina, sama własnego lęka się widoku.

Ona nie matką, lecz grobem jest naszym.

Widzimy zatem, że ojczyzna cierpi.

Makbet, jeszcze raz to powiem, nie jest zaś dobrym władcą.

Dlaczego?

Bo tak naprawdę nie myśli o dobru swojego królestwa, a o tym, by swoją władzę za wszelką cenę utrzymać.

No i znów, wiemy, że poniesie konsekwencje swojego postępowania.

Jego najgorsze sny się spełnią i władzę ostatecznie straci.

Straci ją nie tylko przez zabicie Dunkana, ale także przez to, w jaki sposób sprawował władzę w Szkocji.

Sprawowanie władzy może doprowadzić do tego, że nie jesteśmy w stanie podejść do swoich decyzji krytycznie,

że jesteśmy przekonani, że tylko my mamy rację, a wszyscy inni muszą się naszemu zdaniu podporządkować.

Tak było w przypadku Kreona z Antygony, który był zaślepiony swoją władzą

i który przez to doprowadził do tragedii.

Niekiedy jednak tuż po objęciu władzy bohaterowie chcą oddzielić grubą linią swoją przeszłość od teraźniejszości.

Chcą zapomnieć, jak doszli do władzy, a od momentu objęcia tronu rządzić sprawiedliwie.

Tego chciała już kilkukrotnie wspomniana przeze mnie dzisiaj Balladyna.

A jak to się skończyło, no to już sami najlepiej wiecie.

Dziękuję wam za dzisiaj i widzimy się podczas opracowywania kolejnych pytań maturalnych.

Do zobaczenia.