Speaker A
Niewidzialna broń tajne laboratoria Władimira Putina. Zielcen nie sił. Jelcen niczego nie odbudował. Natomiast Putin według dostępnych informacji przywrócił wszystko.
Film o sowieckich tajnych laboratoriach broni biologicznej: Stepnogorsk, Swierdłowsk-19, Barhan i wyciek wąglika w 1979 roku. Autorka pyta, czy Rosja wróciła do tych praktyk.
Key Takeaways
- ZSRR prowadził rozbudowany, tajny program broni biologicznej mimo międzynarodowych konwencji.
- Wyciek wąglika w Swierdłowsku w 1979 roku był prawdopodobnie wynikiem wypadku w laboratorium wojskowym, a nie zakażonego mięsa.
- Tajność i brak transparentności sowieckich instytucji utrudniały ustalenie prawdziwej skali ofiar.
- Według autorki część tych praktyk mogła być kontynuowana w Rosji, choć film przedstawia to głównie jako tezę.
What the video covers
- Autorka przedstawia tezę, że Władimir Putin miał przywrócić tajne laboratoria broni biologicznej z czasów ZSRR.
- Opisano Stepnogorsk w Kazachstanie, uchodzący za najbardziej tajne miasto ZSRR, gdzie w zakładzie Progres prowadzono badania nad bronią biologiczną.
- Omówiono motywację Stalina do rozwoju broni biologicznej jako tańszej alternatywy dla broni jądrowej.
- Przedstawiono program Barhan, tajny poligon testowania broni biologicznej działający w latach 1949-1992.
- Opisano wyciek wąglika w Swierdłowsku-19 w kwietniu 1979 roku, oficjalnie zrzucany na zakażone mięso, a oficjalna liczba ofiar to około 100.
- Zwrócono uwagę na praktykę zamkniętych miast, niewidocznych na mapach, oraz na tajność prowadzonych badań.
- Wspomniano o ujawnieniu programu przez Kena Alibeka, który w 1992 roku wyjechał do USA.
- Film zawiera reklamy sponsorowane (XTB, Speetshop), niezwiązane z treścią merytoryczną.
Chapters
- 00:00Wprowadzenie: niewidzialna broń i tajne laboratoria
- 01:11Reklama sponsorowana
- 02:33Wyścig zbrojeń biologicznych i państwo tajemnic
- 05:20Stepnogorsk i zakład Progres
- 06:40Motywacje Stalina i Swierdłowsk-19
- 08:02Wyciek wąglika w Swierdłowsku w 1979 roku
- 13:00Program Barhan i konwencja o broni biologicznej
- 17:00Ken Alibek i ujawnienie programu
Full Transcript — Download SRT & Markdown
Speaker A
A wcześniej tajne [muzyka] projekty Związku Sowieckiego. Tworzyliśmy jedną z najstraszniejszych broni istniejących na świecie.
Speaker A
Jak Moskwa opracowywała broń biologiczną nawet już po podpisaniu konwencji zakazującej jej produkcji. [aplauz] Dlaczego miasto Stepnogorsk było uważane za najbardziej tajne miasto ZSRR?
Speaker A
Epidemie, które sowieckie władze ukrywały przez długie lata. To było bardzo przerażające miejsce. Co znajduje [muzyka] się w tych laboratoriach? Kto w nich do dziś pracuje i co najważniejsze w jakim celu.
Speaker A
Ja się nazywam Marleta Bojke. No i witam was na kanale Koniec Świata. Jego rozwój jest możliwy także dzięki wsparciu naszych partnerów. Jednym z nich jest platforma inwestycyjna XTB, czyli to są po prostu tysiące instrumentów finansowych w jednym miejscu, tysiące do
Speaker A
wyboru, rozwiązania dla inwestorów długoterminowych, no i oprocentowanie wolnych środków na rachunku. Z naszym kodem, który widzicie teraz na ekranie, otrzymacie kurs dla początkujących, jeżeli chcecie dopiero zacząć. Jest też już półmetek wakacji, a u drugiego naszego partnera w Speetshopie trwają
Speaker A
letnie wyprzedaże. Jeżeli dopiero wybieracie się w górę albo na biwak, albo potrzebujecie akcesoriów do samoobrony, czy na wypadek blackoutu, to wszystko tam znajdziecie, a z naszym kodem po prostu zapłacicie mniej.
Speaker A
Wszystkie te linki i kody są widoczne w opisie tego filmu, ale teraz będziemy rozmawiali o czymś, czego zupełnie nie widać.
Speaker A
Wyobraźcie sobie broń, której nie da się zobaczyć. nie wybucha, nie pozostawia lejów po eksplozjach, nie niszczy domów, a jednak zdolna jest unicestwić [muzyka] całe miasto. I co najstraszniejsze, ludzie mogą sobie nawet nie zdawać sprawy z tego, że padli ofiarą ataku.
Speaker A
Okazuje się, że w czasie zimnej wojny Związek Sowiecki i Stany Zjednoczone rywalizowały nie tylko pod względem liczby głowic nuklearnych. Bo podczas kiedy cały świat mówił o rakietach, atomowych okrętach podwodnych i o wyścigu kosmicznym, toczył się jeszcze jeden wyścig, niemal niewidoczny. Wyścig
Speaker A
o stworzenie najgroźniejszej broni biologicznej w historii. I pomyślcie, że dla jednej ze stron ten wyścig wcale się nie skończył.
Speaker A
Znów słyszymy rozmowy o tym, że może powrócić praktyka zamkniętych osiedli. Już teraz niektóre miejscowości są zamykane z powodu znajdujących się tam obiektów wojskowych o specjalnym statusie. Oznacza to, że informacje ponownie zaczynają być ściśle kontrolowane i regulowane.
Speaker A
Na kanale Koniec Świata robiliśmy już takie wycieczki w przeszłość po to, żeby pokazać jak wygląda teraźniejszość, która zawsze z czegoś wynika. Zaraz opowiem zatem o programach, które według niektórych istnieją do dzisiaj i o programach, o istnieniu których władze
Speaker A
sowieckie przez dziesięciolecia milczały, zaprzeczały [muzyka] im. O istnieniu zamkniętych miast, których nie było na mapach, o tysiącach naukowców pracujących za drutem kolczastym. o kolejnych tajemnicach, które zaczęły wychodzić na jaw dopiero po rozpadzie Związku Sowieckiego.
Speaker A
A był plan, kiedy powstał plan zbombardowania Związku Sowieckiego, byliśmy jednym z pierwszych celów. Gdyby spadła tu bomba, oj, byłoby bardzo źle.
Speaker A
Pokazał Związek Sowiecki był, jak już tutaj nie raz na tym kanale opowiadałam, państwem tajemnic. Zakłady wojskowe oznaczano numerami skrytek pocztowych zamiast nazw. Zamkniętych miast nie było na mapach. Nawet krewni pracowników tajnych laboratoriów często nie wiedzieli, czym naprawdę zajmują się ich bliscy. To
Speaker A
Kazachstan, niegdyś jedna z 15 republik Związku Sowieckiego. Stepnogorsk uchodził za najbardziej tajne miasto w całym Związku Sowieckim. Nie latały tam samoloty, nie kursowały pociągi. To właśnie tam w zakładzie Progres opracowywano broń biologiczną. Jedna z jednostek nosiła nawet nazwę Kompleks
Speaker A
wojny biologicznej. Prowadzono tam badania nad szczepami wąglika. Tak, wąglika, o którym świat rozmawiał wiele lat później, w 2001 roku, kiedy w Stanach Zjednoczonych w różne miejsca zaczęły przychodzić koperty z wąglikiem i uznano to za biologiczny atak terrorystyczny. Tego
Speaker A
jednak mieszkańcy Stepnogorska przewidzieć nie mogli. Nie mogli przewidzieć, że lata później amerykański naukowiec w taki sposób postawi na nogi swój kraj i pół świata. Mieszkańcy Stepnogorska byli przekonani, że ich zakład produkuje dodatki farmaceutyczne, choć dziś niewiele tam przypomina o tej
Speaker A
sowieckiej przeszłości. To był zakład, od którego zależało całe miasto. Progres miał wszystko własne. Proszę spojrzeć na skalę tej inwestycji i nie była potrzebna nawet wojna, żeby wszystko zostało doszczętnie zniszczone.
Speaker A
Rozpieraceli. Zakład Progres został zamknięty po podpisaniu przez Stany Zjednoczone i Kazachstan porozumienia o jego likwidacji. Największym wyzwaniem były jednak tajne laboratoria znajdujące się, uwaga, 100 m pod ziemią. Skąd się tam wzięły? Skąd w Związku Sowieckim wziął się pomysł ich wybudowania, pomysł
Speaker A
stworzenia broni biologicznej? Po II wojnie światowej Stalin doszedł do wniosku, że owszem, broń jądrowa zapewnia strategiczne odstraszanie.
Speaker A
Zapewnia to, że każdy zastanowi się nie dwa, a 222 razy, zanim zaatakuje państwo, które ją posiada. Ale Stalin doszedł też do wniosku, że broń biologiczna może stać się bronią przyszłości. Dlaczego? Bo produkcja bakterii i wirusów wymagała po prostu
Speaker A
znacznie mniejszych nakładów, a potencjalnie skutki mogły być katastrofalne dla przeciwnika. Prowadzono zatem badania nad wąglikiem, dżumą, tularemią i nad innymi chorobami analizowanymi zarówno z medycznego, jak i z wojskowego punktu widzenia. No i co było ważniejsze? W Związku Sowieckim
Speaker A
odpowiedź zawsze była jedna. Badania wojskowe zdecydowanie wyprzedzały badania medyczne. Najlepszym przykładem był adres pocztowy kolejnego tajnego laboratorium na sowieckiej mapie.
Speaker A
Swierdłowsk 19. O tym, co dokładnie się tam działo, jakie prowadzono doświadczenia i eksperymenty nie mówiono. Wiedzieli tylko ci, którzy tam pracowali. Dla wszystkich pozostałych była to tajemnica. Istniało zamknięte miasteczko, jakieś laboratorium chemiczne, jakiś zakład produkcyjny, ale nikt nie wiedział, czym naprawdę się
Speaker A
zajmował. Dostanie się tam bez specjalnej przepustki było niemożliwe. Na zwykłych sowieckich mapach tej miejscowości po prostu nie było, nie istniała.
Speaker A
Mieszkańcy żyli w swoim własnym świecie. Z jednej strony mieli lepsze zaopatrzenie w sklepach niż w innych miastach ZSRR. Nie widzieli pustych półek, mieli ładniejsze mieszkania i nowoczesne szpitale. No ale z drugiej strony byli pod nieustanną kontrolą.
Speaker A
Obowiązywał zakaz opowiadania o ich pracy. No i koniecznością było podpisanie zobowiązania o zachowaniu tajemnicy. A funkcjonariusze KGB prowadzili regularne kontrole.
Speaker A
Swierdłowsk był jedynym producentem wąglika. Produkowano go tam na skalę przemysłową. Celem było uzupełnianie radzieckich zapasów broni biologicznej na wypadek wojny z Europą lub Stanami Zjednoczonymi.
Speaker A
Na początku kwietnia 1979 roku lekarze miejscowego szpitala zaczęli przyjmować pierwszych pacjentów i byli to głównie młodzi mężczyźni z wysoką gorączką. Silne osłabienie, duszność, ciężkie uszkodzenie płuc.
Speaker A
Niektórych znajdowano leżących na ulicy. Patrzę, jedzie karetka, a za nią ciężarówka. Ludzie padali na ulicy.
Speaker A
Ratownicy sprawdzali, czy jeszcze żyją. Jeśli ktoś żył, zabierano go do karetki, jeśli był martwy. Wrzucano ciało na ciężarówkę.
Speaker A
Maszynów. Niektórzy umierali dosłownie w ciągu kilku dni. Najczęściej stawiano diagnozę, że to było zapalenie płuc.
Speaker A
Antybiotyki nie pomagały, lekarze nie potrafili ustalić przyczyn takich masowych zachorowań. No i dopiero po tygodniu w gazecie Uralskiej Raboci, czyli Uralski Robotnik, ukazała się informacja o wybuchu epidemii wąglika.
Speaker A
No i oficjalna wersja była bardzo prosta, że to zakażone mięso i właśnie ta wersja obowiązywała przez wiele lat.
Speaker A
Objawy wąglika są bardzo charakterystyczne. Problem polega jednak na tym, że we wczesnym stadium choroby trudno odróżnić się od objawów wielu innych schorzeń. To właśnie dlatego tak często dochodzi do tragicznego przebiegu choroby i wysokiej śmiertelności.
Speaker A
Wierdłowsku zaczęły krążyć plotki. O uczciwym, przejrzystym śledztwie niespodzianka. Nie mogło być mowy. Do akcji wkroczyły wojsko i KGB.
Speaker A
Skonfiskowano historię chorób. Rodzinom nie przekazywano prawdziwych przyczyn śmierci. W całym mieście rozpoczęto zakrojoną na szeroką skalę akcję odkażanie.
Speaker A
Drogi wokół domów zostały w trybie pilnym pokryte nowym asfaltem. Mieszkańcy najpierw zauważyli, że na dachy i drogi zaczęto rozpylać jakieś substancje. Czasami robiono to z powietrza. z helikopterów. Niemal na pewno używano chloru, aby zniszczyć zarodniki. Później pojawiło się pytanie,
Speaker A
czy należy rozkopać drogi i położyć nowy asfalt. Lekarze odradzali takie działanie, ostrzegając, że wówczas zarodniki ponownie uniosą się w powietrze i ludzie znów będą się zakażać. Mimo to i tak zdecydowano się na wymianę nawierzchni.
Speaker A
A wiecie [muzyka] co naprawdę wydarzyło się w Stwierdłowsku? Bo przecież chyba dla wszystkich jasne, że to nie było zakażone mięso. Zgodnie z ustaleniami międzynarodowych śledztw podczas prac konserwacyjnych zdemontowano zanieczyszczony filtr systemu wentylacyjnego. Takie filtry miały po prostu zatrzymywać te niebezpieczne
Speaker A
aerozole. No i kończąca zmianę załoga zostawiła informacje o konieczności zamontowania nowego filtra. No ale ta kolejna zmiana uruchomiła wszystkie urządzenia, zanim został założony ten nowy filtr. No i wystarczyło tylko kilka godzin. Przez przewód wentylacyjny na zewnątrz wydostała się chmura zarodników
Speaker A
wąglika. Nie można jej było zobaczyć. Nie miała zapachu. Nie było sposobu na to, żeby zorientować się, że jest tuż obok. No wiatr zrobił swoje.
Speaker A
Mieliśmy około 100 poszkodowanych w sytuacji, w której, mówiąc obrazowo, w zakładzie tylko lekko uchylono okno.
Speaker A
Ilość materiału biologicznego, która wydostała się na zewnątrz była minimalna, a mimo to doprowadziła do tak potwornych skutków. Gdyby doszło do rozszczelnienia zbiornika, w którym przechowywano zarodniki, konsekwencje byłyby znacznie bardziej katastrofalne.
Speaker A
Trzeba zrozumieć, że nie mieliśmy tu do czynienia z wojskowym użyciem broni biologicznej. Wystarczyło niewielkie uwolnienie materiału biologicznego, aby doprowadzić do tak szybkich zgonów.
Speaker A
[muzyka] To właśnie ta historia ze Stwierdłowska stała się pierwszym przypadkiem, po którym zachodnie służby wywiadowcze uzyskały poważne, niezależne dowody na istnienie sowieckiego programu broni biologicznej. Związek Sowiecki, znowu niespodzianka. Wszystkiemu zaprzeczał.
Speaker A
Każdą publikację dotyczącą wojskowego laboratorium uznawano za antysowiecką propagandę rzecz jasna. Wszystko się zmieniło w roku 1992.
Speaker A
Już po rozpadzie Związku Sowieckiego ówczesny prezydent Rosji Borys Jelcyn, który w 1979 roku pełnił funkcję pierwszego sekretarza komitetu obwodowego KPZR w Stwierdłowsku, publicznie przyznał, że przyczyną tragedii był wyciek w obiekcie wojskowym. To oświadczenie stało się punktem zwrotnym i do Rosji przybyli
Speaker A
międzynarodowi specjaliści. Do dziś nie wiadomo ile osób naprawdę zginęło po tym wycieku w Swierdłowsku. Oficjalnie mówi się o około 100 ofiarach. W rzeczywistości, co znowu oczywiste, ta liczba mogła być znacznie wyższa.
Speaker A
Problem polega jednak na tym, że dokumenty nadal pozostają utajnione w archiwach FSB, a część z nich została zniszczona lub objęta klauzulą tajności.
Speaker A
I pewnie też z roku na rok szanse na to, że wszystko zostanie wyjaśnione do ostatniego szczegółu po prostu maleją.
Speaker A
To było bardzo przerażające miejsce. Aby zrozumieć skalę tego, co się działo w Związku Sowieckim, spójrzmy teraz tutaj.
Speaker A
To jest z kolei Uzbekistan, jezioro Aralskie. Dzisiaj niemal całkowicie wyschnięte, ale w latach 50 było prawdziwym morzem z wyspą odrodzenia pośrodku, chociaż potocznie nazywano ją wyspą śmierci. Nie pokazywano jej cudzoziemcom, nie pisała o niej sowiecka prasa.
Speaker A
pytanie. W latach 1949-1992 działał tu super tajny ośrodek testowania broni biologicznej, poligon badawczy o kryptonimie Barhan. Było to całe ściśle, tajne zamknięte miasteczko, którego nie zaznaczano nawet na sowieckich mapach. Badano tam i wąglika, i dżumę, i brucelozę i inne
Speaker A
niebezpieczne choroby, w tym tyfus. Można się tam było dostać wyłącznie samolotem albo statkiem. Nawet przypadkowi rybacy pojawiali się tam niezwykle rzadko. Wśród miejscowych do dziś krążą opowieści o super tajnych wirusach, które pewnie strach sprawdzać do dzisiaj pozostają ukryte w piasku.
Speaker A
Był swój. Było tu własne miasteczko, laboratorium, lotnisko, port i elektrownia. Ośrodek miał również własną, całkowicie niezależną infrastrukturę zapewniającą samowystarczalność.
Speaker A
picienia. Jednak istniał pewien problem. Nawet doskonała izolacja nie mogła całkowicie wyeliminować wpływu wiatru. Latem 1971 roku statek badawczy pracujący w rejonie wyspy znalazł się niedaleko obszaru, na którym prowadzono testy. No i jedna z uczestniczek tej ekspedycji, młoda kobieta, wkrótce źle się poczuła.
Speaker A
Później zdiagnozowano u niej ospę prawdziwą. Następnie zachorowało również kilka osób, z którymi ona miała kontakt.
Speaker A
[muzyka] No i naukowcy połączyli ten przypadek z prowadzonymi na wyspie testami. [śmiech] I rok później w takiej atmosferze w 1972 roku dziesiątki państw, w tym Związek Sowiecki i Stany Zjednoczone, podpisały układ o ograniczeniu strategicznych zbrojeń ofensywnych oraz konwencje o
Speaker A
zakazie opracowywania, produkcji i gromadzenia broni biologicznej. Wszystko odbywało się przy żartach i kieliszkach szampanu. [aplauz] Na papierze rozpoczęła się zatem nowa era, ale jak później twierdzili uczestnicy tego sowieckiego programu badań, to właśnie po podpisaniu konwencji skala tych eksperymentów w
Speaker A
Związku Sowieckim nie zmniejszyła się, tylko wzrosła. Na początku lat 70 w Związku Sowieckim istniała instytucja, która nazywała się biopreparat. No i oficjalnie było to zrzeszenie instytutów naukowadawczych zajmujących się opracowywaniem leków, szczepionek i technologii biologicznych. Jednak po latach byli pracownicy twierdzili,
Speaker A
[muzyka] że pod tą cywilną nazwą działała ogromna sieć laboratoriów podwójnego zastosowania. Prowadzono tam owszem badania nad lekami, ale też wojskowe eksperymenty z wąglikiem, wirusami wywołującymi gorączkę krwotoczną, takimi jak ebola, marbur, klassa. Prowadzono badania nad ospą prawdziwą, durem plamistym i dżumą.
Speaker A
Niekoniecznie po to, żeby je leczyć. Ja poświęciłem większość swojego życia na opracowywanie broni. Tworzyliśmy jedną z najstraszniejszych broni istniejących na świecie.
Speaker A
Urodzony w Kazachstanie Ken AliEk to człowiek, który wykonywał tajne zadania dla Ministerstwa Obrony w Moskwie. W 1992 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych i ujawnił prawdę o sowieckich eksperymentach.
Speaker A
Uważamy, że była to broń jako całość. To nie była jedna broń. Były to dziesiątki różnych rodzajów broni, które wywoływały zupełnie odmienne choroby. Nie chodziło tylko o mikroorganizmy, ale również o specjalne receptury, środki przenoszenia, urządzenia rozpylające, urządzenia wybuchowe, rakiety, samoloty
Speaker A
i pociski manewrujące. Dziesiątki instytutów, zakłady produkcyjne, poligony doświadczalne i tysiące, dziesiątki tysięcy pracowników. Paradoks polegał jednak na czymś innym.
Speaker A
Większość z nich nie zdawała sobie sprawy ze skali tego całego programu. Każdy instytut zajmował się swoją wąską dziedziną. Jedni badali wirusy, inni bakterie, a jeszcze inni środki ochrony i diagnostyki. I oni po prostu nie wiedzieli o sobie nawzajem.
Speaker A
W tamtym czasie naprawdę wierzyłem, że broń biologiczna jest potrzebna do obrony naszego państwa. Jednak stopniowo w miarę jak kontynuowałem pracę zacząłem rozumieć, że dzieje się coś bardzo dziwnego. System, który istniał był niezwykle rozbudowany. Pozwalał na produkcję olbrzymich ilości broni
Speaker A
biologicznej. Była to skala, która nie miała uzasadnienia w kontekście tego, ile faktycznie było potrzebne do obrony Związku Sowieckiego. Po drugie, istniała przecież konwencja. Przez długi czas wiedzieliśmy, że taka konwencja istnieje, ale nigdy nawet nie widzieliśmy jej na oczy. Konwencja,
Speaker A
która zakazywała opracowywania broni biologicznej. W rozmowach używano takich neutralnych określeń jak pracuje w Instytucie Naukowym, opracowujemy nowe leki gdzieniegdzie i od czasu do czasu można jednak było usłyszeć twierdzenie, oskarżenie jakoby właśnie tam tworzono superwirusy odpowiedzialne za współczesne pandemie.
Speaker A
Ospa prawdziwa. Wyeliminowaliśmy ospę prawdziwą na Ziemi. Problem jednak polega na tym, że taka broń jest tworzona. Istnieją instytuty, są ludzie posiadający wiedzę i formuły pozwalające stworzyć taką broń. Są laboratoria, które przechowują tego wirusa. Jeśli jakiś szaleniec albo państwo zdecyduje
Speaker A
się użyć takiej broni, konsekwencji, z którymi możemy się zmierzyć w zasadzie nie da się opisać. Staniemy przed sytuacją podobną do tej z X i X wieku, kiedy miliony ludzi umierały w ciągu miesięcy i lat, kiedy populacja planety zmniejszała się o 1/3 albo nawet o
Speaker A
połowę. Na dzień dzisiejszy nie mamy przed tym ochrony. Dzisiaj wiele obiektów tego dawnego sowieckiego programu biopreparat nadal działa, ale już w systemie putinowskim.
Speaker A
publicznie przedstawiają się jako cywilne instytucje naukowe, ale żeby nie było, że ja wymyśliłam, żeby lepiej podchodzić ostrożnie do tych deklaracji, no to posłuchajcie, co rosyjski dziennikarz Paweł Kanin powiedział rosyjskiemu blogerowi Warłamowi.
Speaker A
Tajemnica wokół tego rodzaju spraw ponownie zaczyna się pogłębiać i niestety jeśli coś takiego mogłoby się wydarzyć być może znowu się o tym nie dowiemy, ponieważ ponownie wzmacnia się reżim kontroli wokół obiektów wojskowych, zakładów związanych z kompleksem wojskowo-przemysłowym oraz
Speaker A
zamkniętych miast. Jak mówi amerykański ekspert do spraw kontroli broni biologicznej Milton Leenberg, wszystko to, na czym Jelcen postawił krzyżyk, Putin przywrócił do życia.
Speaker A
Nie wiemy co dzieje się wewnątrz. Jelcyn niczego nie odbudował. Natomiast Putin według dostępnych informacji przywrócił wszystko.
Speaker A
Czy kiedykolwiek poznamy prawdę? Raczej nie. Największy problem takich śledztw polega nie tylko na tym, żeby sprawdzić co już się wydarzyło.
Speaker A
Najważniejsze pytanie brzmi: ile jeszcze nie wiemy. Jakie awarie nadal są objęte klauzulą tajne? jakie dokumenty wciąż leżą w zamkniętych archiwach, ile ludzkich istnień po prostu zostało poświęconych w tym wyścigu zbrojeń, o którego istnieniu większość obywateli Związku Sowieckiego nawet nie widziała.
Speaker A
No i ile oczywiście [muzyka] żyć ludzkich jest poświęcanych dzisiaj. No chyba, że macie wątpliwości co do tego, czy Putin ludzkie życia dzisiaj gotów jest poświęcać. No bo ja patrząc chociażby na to, co się dzieje na ukraińskim froncie, nie mam żadnych. Ale
Speaker A
jestem otwarta na wasze refleksje, więc oczywiście piszcie jak zawsze w komentarzach jakie wy macie refleksje po obejrzeniu tego filmu. Polecajcie go, jeśli wam się podobał. Dziękujemy z góry za łapki w górę i subskrypcję. Te i te, które już
Speaker A
mamy na swoim koncie, bo jest nas cały czas coraz więcej i to cały czas bardzo, ale to bardzo cieszy. Przypominam, że wszystkie linki w opisie tego filmu. No i widzimy się zawsze dwa razy w tygodniu na kanale Koniec Świata.
Speaker A
Ah.
Topics:broń biologicznaZSRRSwierdłowskwąglikStepnogorskBarhanzimna wojnatajne laboratoriaKen Alibekhistoria Rosji
