Speaker A
Lektury obowiązkowe: mitologia grecka, Jan Parandowski, mit o Prometeuszu.
Omówienie mitu o Prometeuszu z mitologii greckiej Jana Parandowskiego, jego geneza, znaczenie i wpływ na kulturę.
Key Takeaways
- Prometeusz to archetyp dobrego stwórcy i opiekuna ludzi w mitologii greckiej.
- Mit tłumaczy pochodzenie ognia i cierpienia w świecie ludzi.
- Prometeizm to postawa poświęcenia i miłości do ludzkości.
- Mit ukazuje konflikt między bogami a ludźmi oraz konsekwencje buntu.
- Pandora symbolizuje źródło nieprzewidzianych problemów i cierpień.
What the video covers
- Mit o Prometeuszu jest jednym z najważniejszych mitów greckich omawianych na podstawie Jana Parandowskiego.
- Prometeusz był tytanem, który stworzył człowieka z gliny i łez oraz ukradł ogień bogom, by pomóc ludziom.
- Genealogia Prometeusza: wnuk Gai i Uranosa, kuzyn Zeusa, brat Epimeteusza i Atlasa.
- Prometeusz nauczał ludzi rzemiosł i sztuk, by mogli przetrwać w trudnym świecie.
- Zeus ukarał ludzi i Prometeusza, tworząc Pandorę i wysyłając ją z beczką nieszczęść na ziemię.
- Pandora i Epimeteusz otworzyli beczkę, wypuszczając troski i cierpienia na świat.
- Prometeusz oszukał Zeusa przy składaniu ofiar, co wywołało gniew boga i jego karę – przykucie do skały i codzienny atak orła.
- Prometeusz stał się symbolem prometeizmu – postawy altruizmu i poświęcenia dla ludzi.
- W filmach i literaturze postać Prometeusza jest inspiracją do motywów buntu i miłości do ludzkości.
- Omówiono także frazeologizm 'puszka Pandory' oraz pojęcia prometeizmu i buntu prometejski.
Chapters
- 00:00Wprowadzenie do mitu o Prometeuszu
- 01:43Genealogia Prometeusza i początki świata
- 03:22Stworzenie człowieka i kradzież ognia
- 05:07Kara Zeusa i stworzenie Pandory
- 07:01Otwarcie beczki Pandory i konsekwencje
- 08:36Spór o ofiary i oszustwo Prometeusza
- 10:21Kara Prometeusza i uwolnienie przez Heraklesa
- 12:08Pojęcia prometeizmu i buntu prometejski
- 13:46Prometeusz w kulturze i frazeologii
Full Transcript — Download SRT & Markdown
Speaker A
Moi drodzy, zorientowaliście się już z samej zapowiedzi, że nie będziemy omawiać w jednym odcinku całej mitologii greckiej. To jest bardzo obszerny tekst. Zajmiemy się wybranymi, ważniejszymi mitami. Dzisiaj ten, który
Speaker A
wielu uważa za najistotniejszy, mianowicie mit o Prometeuszu. Po kolei opowiem wam troszkę o samej treści tego mitu, sięgając do Mitologii Jana Parandowskiego i troszkę jeszcze wychodząc szerzej, żebyście wiedzieli troszkę więcej. Potem powiemy sobie o takich pojęciach jak prometeizm i bunt
Speaker A
prometejski. Wreszcie zajmiemy się kontekstami, więc pracy przed nami sporo. W związku z tym proponuję, żebyśmy przeszli już od razu do rzeczy. Prometeusz, jak zapewne pamiętacie, był tytanem, który stworzył człowieka, czyli przede wszystkim zapamiętujemy Prometeusza jako tego, który stworzył człowieka, potem go
Speaker A
pokochał i czuł się za niego odpowiedzialny. Dwa słowa na temat genealogii. Jeśli chodzi o Prometeusza, był on przede wszystkim wnukiem Gai i Uranosa. Przypomnijcie sobie początek mitologii Parandowskiego. Na początku był chaos. Z chaosu wyłoniła się pierwsza para bogów: Gaja, ziemia, i Uranos, niebo, i
Speaker A
oni dali początek kolejnym pokoleniom. Drugim pokoleniem byli między innymi właśnie tytani. Jedną taką parą tytanów byli Kronos i Reja. Oni byli rodzicami najważniejszych bogów: Zeusa, Posejdona, Hadesa, Hery, Demeter, Hestii. Ale inną parą potomstwa Gai i Uranosa byli nijaki Japetos i
Speaker A
niejaka Klimena i z tego związku Japetosa i Klimene na świat przyszli Prometeusz, Epimeteusz i Atlas. Możemy więc uznać, że Prometeusz był no takim kuzynem Zeusa. Dobra, zostawiamy genealogię, wracamy do naszego dobrego tytana. Otóż Prometeusz miał człowieka ulepić z gliny, do której dodał trochę
Speaker A
własnych łez. Dla tej nowo stworzonej istoty Prometeusz duszę wziął z rydwanu słońca. Stało się to w ten sposób, że po prostu ukradł stamtąd kilka iskier niebieskiego ognia. Człowiek, którego stworzył Prometeusz, był bardzo słaby, bardzo nieporadny, nie mógł sobie poradzić ze
Speaker A
światem, okrutną przyrodą, nie mógł obronić się przed dzikimi zwierzętami, nie mógł poradzić sobie z chłodem nocy, nie umiał zdobyć pożywienia. Dlatego też Prometeusz, który jak powiedziałem nie tylko stworzył człowieka, ale czuł się za niego odpowiedzialny, którego kochał, postanowił ludziom pomóc. Zamieszkał
Speaker A
między ludźmi i zaczął uczyć ich rozmaitych sztuk, umiejętności, rzemiosł, takich jak nie wiem, budowanie siedzib, bronienia się przed dzikimi zwierzętami. Ponieważ Prometeusz kochał ludzi, chciał, żeby ludziom wiodło się jak najlepiej. Przeszkadzało Prometeuszowi to, że człowiek jadł surowe mięso.
Speaker A
Nierzadko stawało się to przyczyną wielu paskudnych chorób i dolegliwości. Ponadto takie posiadanie ognia mogłoby sprawić, że człowiek odstraszyłby dzikie zwierzęta, że nie byłby zależny od słońca, że również mógłby sobie jakoś radzić w nocy, prawda? W związku z tym Prometeusz
Speaker A
zdecydował się na czyn bardzo kontrowersyjny: wykradł olimpijskim bogom ogień i dał go ludziom, pokazał, jak ludzie mają się nim posługiwać, jak podtrzymywać żar, żeby nie zgasł. Zeus, który był najważniejszym z bogów, który był najważniejszym na Olimpie, bardzo rozzłościł się tą kradzieżą ognia. Miał
Speaker A
jeszcze w pamięci wojnę z gigantami, to gigantomachia. Obawiał się, że człowiek mógłby stać się zbyt potężny, mógłby zagrozić bogom. Więc gromowładny, czyli właśnie Zeus, postanowił człowieka osłabić. Nakazał Hefajstosowi, żeby stworzył przepiękną kobietę, którą następnie każdy z bogów obdarował czymś.
Speaker A
Tak powstała przepiękna Pandora, której imię oznacza, że jest obdarowana przez wszystkich właśnie bogów. Ta kobieta została wyposażona przez Zeusa w szczelnie zamkniętą beczkę i wysłana na ziemię, zaprowadzona przed chatę Prometeusza. Prometeusz, którego imię z kolei oznacza tego, który najpierw myśli, a potem robi,
Speaker A
wyczuł podstęp, pomyślał: no coś tu jest, coś tu jest nie tak. Mówiąc szczerze, przepędził Pandorę. Wtedy Pandora poszła do brata Prometeusza, Epimeteusza, jego imię z kolei oznacza wstecz myślącego, czyli takiego, który najpierw coś zrobi, a potem dopiero myśli. Epimeteusz
Speaker A
no, nie będąc jakimś intelektualnym orłem, zobaczył piękną kobietę, zobaczył jakąś puszkę, wziął ją pod swój dach, zamieszkał z nią, ożenił się. Prometeusz, jak to wszystko zobaczył, powiedział: słuchajcie, tylko nie otwierajcie tej tajemniczej beczki. Wyczuł podstęp, na nic jednak zdały się
Speaker A
przestrogi Prometeusza. Przy pierwszej okazji Epimeteusz z Pandorą zajrzeli do beczki i wtedy z tego pojemnika wydostały się na świat wszelkiego rodzaju troski, cierpienia, choroby. Ludzie zaczęli smucić się, zaczęli cierpieć, zaczęli chorować. Świat przestał być rajem na ziemi, stał się po prostu
Speaker A
miejscem, gdzie coraz trudniej ludziom było żyć. Natomiast złego bogowie zaczęli domagać się, by ludzie składali im ofiary ze zwierząt. Bogowie byli coraz bardziej łakomi, bogowie byli coraz bardziej pazerni, coraz bardziej uciskali ludzi, chcąc, żeby ten człowiek był coraz
Speaker A
słabszy. W pewnym momencie na Olimpie wybuchł spór o to, jaka ma być wielkość daniny składanej przez człowieka bogom. Do rozsądzenia tego sporu powołano właśnie Prometeusza. Stało się tak na dobrą sprawę przez przypadek, bo Zeus sobie zapomniał, że to właśnie Prometeusz
Speaker A
stworzył człowieka przed wieloma, wieloma laty. Prometeusz dostał okazję, dostał możliwość, żeby w jakiś sposób pomóc ludziom. Zastosował fortel, mianowicie kazał zabić wołu i wziąć dwa worki. Do jednego worka włożył kości i przykrył te kości tłuszczem, do drugiego worka włożył mięso i przykrył
Speaker A
skórą. Następnie wziął te worki, postawił przed Zeusem i powiedział do niego mniej więcej coś takiego: drogi Zeusie, tutaj masz dwa worki. Wybierz jeden z nich i to, co będzie w tym worku, od dzisiaj ludzie będą wam bogom składać w ofierze.
Speaker A
Zeus rzucił tylko okiem do jednego, do drugiego worka, zobaczył apetycznie wyglądający tłuszczyk, pomyślał: oj, pod spodem będzie pyszne mięso, wskazał ten worek, powiedział: tak, biorę ten. No okazało się, że stał się w ten sposób posiadaczem zupełnie niepotrzebnych kości i tłuszczu,
Speaker A
natomiast ludzie zyskali zawartość drugiego worka: mięsem mogli się pożywiać, a skórami mogli się oziać. Tak więc Zeus przez swoją pazerność zawalił sprawę. Bardzo rozzłościło to władcę Olimpu, nie tylko został zawstydzony przed innymi bogami przez Prometeusza, ale też została jego
Speaker A
chciwość dotkliwie ukarana. Zapałał rządzą zemsty na dobrym, ale sprytnym i złośliwym tytanie. Kazał go przykuć do skały Kaukazu. Prometeusza przykuto do skały Kaukazu. Codziennie przylatywał wygłodniały orzeł, który wyjadał tytanowi ciągle odrastającą wątrobę. Prometeusz jako tytan był nieśmiertelny, więc nie mógł
Speaker A
umrzeć, więc potwornie cierpiał bez końca, znowu, znowu. Przyjmuje się, że dopiero wiele lat później przechodzący niedaleko tego miejsca Herakles zabił orła i uwolnił Prometeusza, ale to już jest inna historia związana z Heraklesem i z pewną przepowiednią, którą otrzymał w zamian od
Speaker A
Prometeusza. Moi drodzy, tyle jeśli chodzi o treść. Być może zorientowaliście się, że bazą faktycznie była mitologia Jana Parandowskiego, ale pamiętajcie, że w wersji każdego mitu jest bardzo dużo. Nie popełniacie błędów rzeczowego przywołując jakieś elementy, chociaż z mitów greckich, nie wiem, na przykład
Speaker A
mieliśmy dalej, bo obiecałem, że powiem wam trochę o takich pojęciach jak prometeizm i bunt prometejski. Zanim do tego przejdziemy, zwracam uwagę, że pojawił się w mojej wcześniejszej wypowiedzi taki frazeologizm: puszka Pandora, bo beczka Pandory, natomiast najczęściej mówi się puszka Pandory,
Speaker A
oznacza niebezpieczny podarunek, źródło niekończących się smutku i kłopotów, coś, co wywołuje mnóstwo nieprzewidzianych problemów. To warto pamiętać. Natomiast jeżeli chodzi o Prometeusza, to ten tytan stał się jednym z najważniejszych archetypów mitologicznych: stwórca człowieka, dobry tytan. Od jego imienia, czyli od imienia Prometeusza, z
Speaker A
utworzono kilka ważnych pojęć, jak na przykład prometeizm i bunt prometejski. Prometeizmem nazywamy postawę przepełnioną humanitaryzmem, altruizmem, bezinteresowną miłością do drugiego człowieka i zdolnością do najwyższych poświęceń dla ludzi. Zwracam uwagę, że motywacja patriotyczn...
Speaker A
musiał zostawić swoją żonę musiał zrezygnować z rodzinnego szczęścia i wykonać w czterech działań niektóre hańbiące dla niego jako średniowiecznego rycerza ale jedyne skuteczne wziął na siebie ciężar strasznych grzechów i poświęceń W imię miłości do swoich rodaków do Litwinów w którym zagrażał
Speaker A
zakon krzyżacki drugie pojęcie to bunt prometejski bunt prometejski to bunt wzniesiony w imię bezinteresownej miłości do człowieka przeciwko najwyższym siłom to mogą być Bogowie to mogą być to może być Bóg to może być władza to może być mogą być
Speaker A
jakieś prawa rządzące świat najpełniejszym wyrazem buntu prometejskiego jest niewątpliwie scena Wielkiej Improwizacji z III części Dziadów Adama Mickiewicza Przypominam że tym Prometeuszem staje się Konrad występujący przeciwko Bogu W imię miłości do ludzi bunt prometejski możecie znaleźć na przykład także w
Speaker A
hymnie ds IRA i Jana Kasprowicza a sam Sama imię Prometeusz o nie wiem czy czy Kojarzycie taki film Ridleya Scotta z roku 2012 to był horror science fiction jest rok 2089 na krańce wszechświata zostaje wysłana szczególna misja jej zadaniem
Speaker A
jest dotrzeć do rasy obcych tej rasy która miała stworzyć człowieka i ta misja wyrusza właśnie na pokładzie supernowoczesnego kosmicznego statku Prometeusz i cała historia wkrótce przerodzi się w straszny horror kto jest zainteresowany zapraszam Prometeusz reżyseria Ridley Scott moi państwo
Speaker A
może na koniec dwa zdania więcej o buncie prometejskim w III części Dziadów spróbujemy Proszę bardzo w wielkiej improwizacji przypominam bohater z czyli Konrad coraz bardziej zapala się twoim Gniewie przeciwko Bogu do pewnego momentu czuje się tylko równy Bogu
Speaker A
prawda jest artystą jest poetą ja czuję nieśmiertelność nieśmiertelność tworzę mówi koszty większego Mogłeś zrobić Boże Natomiast w pewnym momencie zaczyna uważać że jest od Boga lepszy ponieważ Bóg jest tylko mądrością natomiast on Konrad czuje On kocha cały naród On
Speaker A
kocha całą ludzkość powie wręcz do boga że moja miłość nie na jednym spoczęła człowieku jest uczuciem uniwersalnym wszechmocnym wszechogarniającym pamiętacie Prometeusz stworzył człowieka i go ukochał ukochał cały brud ludzki w związku z tym Konrad też kocha wszystkich mówi tak Ja kocham cały naród
Speaker A
objąłem w ramiona wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia to jest właśnie taka miłość totalna jako ten ukochający kochający ludzi w sposób szczególny chce domagać się od Boga władzy światem władzy nad ludźmi pragnie rządzić ludźmi chcę władać ludzkimi duszami Stąd właśnie to domaganie się od
Speaker A
Boga w artykułowane słowami Daj mi rząd dusz Konrad chce mieć nieograniczoną władzę nad ludzkością ale w imię jej dobra Konrad utożsamia się z ludźmi utożsamia się z całym narodem mówi tak ja i ojczyzna to jedno nazywam się milion bo za miliony
Speaker A
kocham i cierpię katusze Popatrzcie on tak cierpi Jak właśnie Prometeusz miałby cierpieć tak kocha jak Prometeusz ma Kochać cały problem Konrada polega na tym że Bóg milczy że Bóg nie odpowiada na te jego żądania Co sprawia że Konradem zaczynają miota
Speaker A
gwałtowne uczucia Przypominam tak na marginesie że on jest opętany przez diabła ale to na marginesie Konrad coraz bardziej zapala się w swoim Gniewie i w swoim bunsie postanawia zacząć grozić Bogu grozić bluźnierstwem Odezwij się bo strzelę mówi dochodzi do
Speaker A
granicy bluźnierstwa natomiast nie nazwie Boga carem Jak zapewne pamiętacie straci przytomność padnie zemdlony te bluźniercze słowa wypowie za Konrada diabeł i dzięki temu w kolejnej scenie ksiądz Piotr będzie mógł wygnać diabła z ciała Konrada jeśli chodzi o twórczość literacką gdzie
Speaker A
znajdziecie Prometeusza No powiedziałem bunt prometejski to jest wielka improwizacja ale jest też kilka utworów zatytułowanych Prometeusz chyba najciekawszym będzie taki tekst Zbigniewa Herberta zatytułowany stary Prometeusz Tutaj rzeczywiście Prometeusz jest już przedstawiony jako ten który spisuje Pamiętniki ogień buzuje na
Speaker A
kominku na ścianie jest wypchany Orzeł i jest listy dziękczynny tyrana Kaukazu dzięki któremu wynalazł dzięki wynalazkowi Prometeusza ten tyran mógł Zbuntowane miasto Prometeusz już się śmieje cichutko bo to jedyny sposób wyrażenia niezgody na świat to tekst z tomu Pan Cogito z roku
Speaker A
1974 oczywiście wcześniejszym utworem jest wiersz Kazimierza przerwy-tetmajera zatytułowany Prometeusz zaczynający się od takich słów ogniu ty co tam w ziemi wnętrznościach głęboko uczysz i potrząsasz kamienną opoką ja mam z kolei poleciłbym przewrotny taki prześmiewczy trochę wiesz Leopolda Staffa Prometeusz
Speaker A
bo on pokazuje jak Zeus tutaj w tekście nazwany Jowiszem stał z łóżka lewą nogą i rozkazuje uwolnić natychmiast Prometeusza także Leopold sta Prometeusz Kazimierz Wierzyński strofa o Prometeuszu również zachęcam to poezja to są polscy najwięksi poeci natomiast jak chcecie sobie trochę poszaleć to
Speaker A
zwracam uwagę że w roku 1992 ukazał się trzypłytowy album zespołu Aerosmith zatytułowany pandoras box i tam właśnie była to to był taki wybór najbardziej znanych utworów tego zespołu a Pandora kojarzy nam się oczywiście z mitem o Prometeuszu to może tak na koniec było
Speaker A
troszkę luźniej tyle dzisiaj Dziękuję wam bardzo za uwagę i zapraszam wkrótce pojawi się omówienie kolejnych mitów dziękuję wam bardzo Trzymajcie się
Topics:Prometeuszmitologia greckaJan ParandowskiogieńPandoramit o Prometeuszubunt prometejskiprometeizmgenealogia bogówmitologia
