Speaker A
Хей, балапандар, барлықтарыңызға сәлем! Бұл менің YouTube каналым, қош келдіңдер!
Бұл видео тіс құрылысы, түрлері және дамуы туралы толық ақпарат береді, ҰБТ биологиясына дайындыққа арналған.
Ask about this video. Answers come from its transcript only — with the timestamp, so you can check them.
Generated from the transcript and can be wrong — check the timestamp.
Key Takeaways
- Тіс құрылысын және оның бөліктерін білу ҰБТ үшін маңызды.
- Тіс тек тамақ жеу үшін ғана емес, сөйлеуге де қажет.
- Балаларда сүт тістері бар, олар тұрақты тістерге ауысады.
- Тіс резервтері бір рет қана беріледі, сондықтан тістерді сақтау керек.
- Ақыл тістер көбінесе проблемалар тудырады және артық мүше болып табылады.
What the video covers
- Тіс ас қорыту жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады және тамақ жеу мен сөйлеуге қатысады.
- Тістің үш негізгі бөлімі бар: тіс қаптамасы (коронка), мойны және түбірі.
- Тіс үш қабаттан тұрады: эмаль (сыртқы қабат), дентин (ортаңғы қабат) және пульпа (жұмсақ ұлпа, қан тамырлары мен нервтер орналасқан).
- Ересек адамда 32 тіс болады, олар төрт типке бөлінеді: күрек тістер, ит тістер, кіші азу тістер және үлкен азу тістер.
- Балаларда сүт тістері болады, олар 6-9 айда шығып, 3 жасқа дейін толық дамиды.
- Сүт тістері 6-7 жасқа қарай түсіп, орнына тұрақты тістер шығады.
- Тістердің резервтері бір рет қана беріледі, жұлынған тіс орнына қайта шықпайды.
- Ақыл тістер 18-20 жас аралығында шығып, көбінесе артық және мәселе тудыратын болады.
- Тіс күтімі мен емдеуге ерекше көңіл бөлу керек, өйткені тіс емдеуге көп ақша кетеді.
- ҰБТ-ға дайындық барысында тіс құрылысын, түрлерін және даму кезеңдерін нақты білу маңызды.
Full Transcript — Download SRT & Markdown
Speaker A
Ал менің есімім Алика, және мен биологиядан дайындайтын репетитормын.
Speaker A
Бүгін мен сендерге мені көптен бері көп оқушылар сұрап жүрген тақырыпты алып келдім.
Speaker A
Және ол біз тіс жайында не білуіміз керек, яғни тістің құрылысы жайында болмақ.
Speaker A
Мен сабақты бастамастан бұрын, алдымен комментарийға жазып кетіңдерші, кім бізде стоматолог болғысы келеді?
Speaker A
Мен стоматолог болғым келеді деп жазсаңдар болады.
Speaker A
Біліп жүрейік, кім стоматолог болғысы келеді, чтобы кейін оларға барып емделу үшін.
Speaker A
Хорошо, ендеше бастайық.
Speaker A
Ең алдымен тіс жайында айтпастан бұрын, мен сендерге бір затты ескертуім керек.
Speaker A
Тіс ол ас қорыту жүйесінің бір бөлігі.
Speaker A
Яғни, тіс арқылы біздің тағамымыз механикалық ұсақталады, потом сілекеймен, тілмен шаланып араласып жұтылады.
Speaker A
Яғни, тіс бізге тамақты жеу үшін қажет орган.
Speaker A
Но только тамақты жеу үшін ғана қажет емес.
Speaker A
Сонымен қатар дыбыстарды шығарып сөйлеу үшін.
Speaker A
Мысалы, бізде сақау адамдар бар ғой, сақау адамдар.
Speaker A
Яғни, тістері дұрыс орналаспаған, тістері қисық болған адамдардың дыбыстарының өзі дұрыс шықпайды.
Speaker A
Сол себептен ол тек қана тамақ жеу үшін ғана қажет емес.
Speaker A
Сонымен қатар дыбыстарды шығару үшін де қажет.
Speaker A
Енді осы өте маңызды орган, и қазіргі заманда емдеуге көп ақша кететін, Малика апай біледі, көп ақша жұмсайсыңдар тісіңді емдеу үшін.
Speaker A
Сол орган жайында оқимыз, ол біздің тісіміз.
Speaker A
Ендеше, әрбір тіс бізде үш бөлімнен тұрады екен.
Speaker A
Сендердің назарларыңды мына бір бөлім деген сөзге аударғым келіп тұр.
Speaker A
Өйткені тағы да осындай үш түрлі бір зат бар, оны кейін өтеміз.
Speaker A
Сонымен бірінші бөлім ол бізде тіс қаптамасы.
Speaker A
Қызыл иектен шығып тұратын бөлігі дейді.
Speaker A
Яғни, мынау біздің көріп тұрған нәрсеміз, мынау ақта тұрған мынау біздің осы бір нәрсеміз тіс қаптамасы.
Speaker A
Орысша айтқанда коронка деп атайды.
Speaker A
Яғни, біздің көзімізге ең бірінші көрінетін нәрсе аппақ болып көрініп тұрады.
Speaker A
Ол тіс қаптамасы.
Speaker A
Келесі ол мойны, қызыл иекпен жабылған бөлігі дейді.
Speaker A
Міне, тістің мына бір жақтан мына бір жаққа дейін қызыл иекпен, яғни десна, яғни тіс жуған кезде кейде қанап кететін бөлігі, міне, сол бізде мойны деп аталады.
Speaker A
Келесі түбірі, ол бізде орысша корень деп аталады.
Speaker A
Тіс ұяшығына бекінген бөлігі, яғни, міне, мына бір бөлігі, мына бір нәрсе бізде тістің түбірі деп аталады.
Speaker A
Сонымен, әрбір тіс бізде үш түрлі бөлімнен тұрады екен.
Speaker A
Ол бізде қызыл иектен шығып тұратын тіс қаптамасы, қызыл иекпен жабылған бөлімі ол бізде мойны, және тіс ұяшығына бекінген бөлігі тістің түбірі.
Speaker A
Енді әрбір тіс үш қабаттан тұрады.
Speaker A
Қабат деген слой деген мағынаны білдіреді.
Speaker A
Бөлім дегеніміз это раздел, отдел деп түсінсеңдер болады.
Speaker A
Ал қабат ол қаншама слойдан тұрады деген сөз.
Speaker A
Енді қараңдар, бірінші сыртқы қабаты бізде кіреуке немесе эмаль деп аталады.
Speaker A
Міне, ол біздің көзімізге аппақ болып көрініп тұрады.
Speaker A
Біз оны тазалаймыз.
Speaker A
Я, мынау бізде эмаль деп аталады.
Speaker A
Барынша бүкілдік термин болса, мен үйреткен сабақтардың конспектілерін жазып, суреттерін салып алыңдар.
Speaker A
Келесі ортаңғы қабаты бізде дентин деп аталады.
Speaker A
Немесе ол бізде нағыз сүйек ұлпасы.
Speaker A
Міне, дентин, көріп тұрсыңдар ғой, нағыз сүйектің ұлпасы.
Speaker A
Келесі ең ішкі қабаты тістің жұмсақ ұлпасы деп аталады.
Speaker A
Немесе ол бізде пульпа.
Speaker A
Назар аударыңдар, нені көріп тұрсыңдар?
Speaker A
Сендер көріп тұрсыңдар капиллярларды.
Speaker A
Яғни, ол тісті қоректендіреді, тісті өсіреді, я.
Speaker A
Одан кейін барып нервы, яғни жүйке жүйесі.
Speaker A
Көп білерің наверное уже емдеттіңдер тістеріңді, немесе сендердің жақындарың емдетті.
Speaker A
Тістің нервысын алып тастады, пломба салған кезде деген нәрсе естіген боларсыңдар, я.
Speaker A
Так вот, осы қан тамырлары мен нерв орналасқан бөлігі, яғни жұмсақ бөлігі бізде пульпа деп аталады.
Speaker A
Сонымен, тістің жалпы үш бөлімін, үш қабатын анықтадық.
Speaker A
Ал енді адамның өзінде неше тіс болады, және оның қандай түрлері бар?
Speaker A
Яғни, немесе типтері деп атасақ болады.
Speaker A
Жалпы адамда екі жақ бар, я, ол бізде астыңғы жақ және үстіңгі жақ.
Speaker A
Әр жақта 16 тістен болады, және барлығын қосындысы 32 болады.
Speaker A
Бұл уже ересек адамдікі.
Speaker A
Мына бір суретке назар аударатын болсақ, бізге екі түрлі жақты берген.
Speaker A
Үстіңгі и мынау астыңғы жақ.
Speaker A
Енді қараңдар.
Speaker A
Тістердің бірінші типі кесетін жиегі бар күрек тістер.
Speaker A
Яғни, күрек тістер дегеніміз, міне, мына бір А деген әріппен беріліп тұрған бізде күрек тістер.
Speaker A
Яғни, кесетін жиегі бар дегеніміз осы бізде күрек тістер болып табылады.
Speaker A
Олар арқылы біз мысалы, қиярды, етті, бүйтіп кесіп, нанды кесіп жеуіміз мүмкін.
Speaker A
Яғни, санасақ болады: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8.
Speaker A
Яғни, біздің екі жағымызды қосқан кезде 8 түрлі күрек тіс бар екен.
Speaker A
Былай айтқанда, әрбір жақта 4-4 тістен бар.
Speaker A
Келесі пішіні үшкірлеу келетін ит тістер.
Speaker A
Немесе вампирлардың тістері, немесе жануарларға байланысты ит тістер деп атаған.
Speaker A
Олардың саны төртеу.
Speaker A
Олар бізде мына бір жақта Б әріппен беріліп тұр, міне: біреу, екеу, үшеу, төртеу.
Speaker A
Міне, төрт түрлі тіс бар.
Speaker A
Енді олар адамдарда, мысалы, қатты дамыған, сиректерде вообще бұл тіс жоқ.
Speaker A
Бұл көбінесе жыртқыш жануарлардың дамыған, не үшін қажет екенін, и так түсінікті, жыртқыштарды алған кезде прямо веналарын, тамырларын тесіп тастап, өздерін жемтіктерін өлтіру үшін.
Speaker A
Келесі кіші азу тістері, олардың саны сегіз.
Speaker A
Кіші азу тістері мына жақта бізде В әріппен беріліп тұр, міне.
Speaker A
1, 2, 3, 4, 1, 2, 3, 4.
Speaker A
Олар бізге шайнау үшін қажет.
Speaker A
Я, біз тістеп жұлған затымызды шайнап, ұнтақтап даже жұтуымыз керек.
Speaker A
Дәл сондай қызмет атқаратын тағы да бір тіс.
Speaker A
Ол бізде үлкен азу тістері, олардың саны вообще 12.
Speaker A
Міне, қараңдар, мына жақта үшеу, мына жақта үшеу.
Speaker A
Яғни, үстіңгі жақта алтау болса, автоматты астыңғы жақта алтау болады.
Speaker A
Неге мен мына жақта үстіңгі жақта, астыңғы жақта деп айтып жатырмын?
Speaker A
ОБТ-да міндетті түрде шатастыратын сұрақтар болады: үстіңгі жақтың оң жағында неше тіс орналасады?
Speaker A
Үстіңгі жақтың сол жағында неше тіс орналасады?
Speaker A
Мысалы, үстіңгі жақтың оң жағында кіші азу тістерінің саны деген сияқты.
Speaker A
Сондықтан да міндетті түрде осы суретті салып, тістердің формасын салып, сандарын жазып қойыңдар.
Speaker A
Енді біздің қарастыратын тістердің типі үлкен кісілерге болды.
Speaker A
Біз бәріміз білеміз, кішкентай бала туған кезде бірден өзінің 32 жарқыраған тісімен тумайды.
Speaker A
Ода вообще тіс жоқ болады.
Speaker A
Сонда кішкентай балалардың тістері қашан пайда болады?
Speaker A
Алғашқы тістер 6-9 айында шыға бастайды, және 3 жасқа толғанда толық шығып бітеді.
Speaker A
Осы жасқа дейін шыққан тістердің барлығын сүт тістері деп атайды.
Speaker A
Әрбір жақ сүйекте 10 тістен барлығы 20 тіс шығады.
Speaker A
Ойлаңдаршы, ересек адамда 32 тіс болса.
Speaker A
Кішкентай балаларда 10-нан 20 тіс болады екен.
Speaker A
Одан кейін барып, бұл сүт тістері 6-7 жасқа қарай түсе бастайды.
Speaker A
Естеріңізде шығар, өздеріңнің бірінші, екінші сыныптарыңда, когда сендердің тістерің түсіп қалып.
Speaker A
Осындай вообще алдыңғы тіссіз, аташка, башка болып жүрген кездеріңді.
Speaker A
Так вот, енді осы тістер бізде 6-7 жасқа қарай түсіп бітеді екен де, 12-14 жасқа қарай тұрақты тістер шығады екен.
Speaker A
Тұрақты тістердің резерві болады.
Speaker A
Және олар мына бір суреттегідей берілген.
Speaker A
Это просто страшно, я.
Speaker A
Қараңдар, тістердің резервтері қалай сақталады бізде, и олар кейін жылжып, жылжып, жылжып.
Speaker A
Мына жақтағы тісті түсіріп, соның орнына шығады екен.
Speaker A
Былай бір реально өсімдік өсіп шыққан сияқты.
Speaker A
Но мен мына жақта көп адам адасатын затты айтып кетейін.
Speaker A
Бұндай резерв өмірде бір-ақ рет беріледі.
Speaker A
Яғни, мен даже сондай сауатсыз ата-аналарды көрдім, который баласының тісін жұлды да, и тісі кейін өсіп кетеді деген тәрізді.
Speaker A
Жоқ.
Speaker A
Жоқ, өспейді ол тіс.
Speaker A
Тіс бір-ақ рет түседі, бір-ақ рет шығады.
Speaker A
Болды.
Speaker A
Кейін ол тісті жұлды тастасаң, орнына тіс өспейді, сол себептен сен там стоматологқа барып миллиондаған ақша төлеп уже имплант салу керексің.
Speaker A
Так что, балапандар, өздеріңнің тістеріңді сақтаңдар, және ата-аналарыңмен тұрғанда тістеріңді емдетіп алыңдар, кейін мен сияқты үлкен болғанда өте көп ақша құртатын боласыңдар тістеріңе.
Speaker A
И қараңдар, ең соңғы азу тістері, яғни біздің ең соңғы қатарда тұрған азу тістеріміз 18-20 жаста, кейде одан да кеш шығады.
Speaker A
Оларды ақыл тістер деп атайды.
Speaker A
Ақыл тістердің ақылмен ешқандай қатысы жоқ.
Speaker A
Және олар біздің денемізде артық мүше болып табылады.
Speaker A
И біздің жағымызға ол тістер симайды.
Speaker A
Сол себептен көбінесе адамның тісін ауыртып, жағын ісітетін жағдайға жеткізіп шығады.
Speaker A
И оларды постоянно жұлып тастайды.
Speaker A
Мысалы, мен тісіме брекет салдырмастан бұрын, төрт жақтағы төрт түрлі ең соңғы азу тістерімді.
Speaker A
Яғни, ақыл тістерімді толық шығып біткенде оларды жұлып тастадым.
Speaker A
Не себептен?
Speaker A
Өйткені олар менің жағымда артық тіс болғандықтан, олар тістердің қисаюын алып кетті.
Speaker A
Сол себептен мен брекет тақтым, осы тістерімді, не, алып тастадым.
Speaker A
Бұрындары, бұрындары бұл тістер бізге жақсылап шикі етті шайнау үшін қажет болған.
Speaker A
Ал эволюция өте-өте мыңдаған жылдарда адамдар уже шикі етті жемейтін болды.
Speaker A
Олар піскен, дәмді, жұмсақ тағамдар жейтін болды.
Speaker A
Сол себептен бұл тіс біздің денемізде артық мүше болып қалды.
Speaker A
Және оның последствиясы жаман, өйткені тезірек алып тастамасаң, біріншіден ол ауыртады өте қатты.
Speaker A
Екіншіден тістердің қатарын қисайтады, сосын адамға брекет тағуға тура келеді.
Speaker A
Бірақ та кейбір адамдардың жақтарының сыйымдылығы нормальный, и кейбір адамдарға олардың ақыл тістері мешать етпейді.
Speaker A
Бұл әркімде индивидуально болады.
Speaker A
Но егер де сендерге мешать етіп тұрса, и сендердің стоматологтарың бұл тісті жұлып тастау керек деп айтса, жұлып тастаңдар.
Speaker A
Ол тістен и так ешқандай пайда жоқ.
Speaker A
Ал енді менің сүйікті емес темам болса, тісжегі немесе кариес.
Speaker A
Кариес болған кезде ол бізде дентин қабатын зақымдайды.
Speaker A
Қараңдар, көріп тұрсыңдар ғой, мынау бізде эмаль, мынау бізде дентин.
Speaker A
Мынау бізде пульпа қабаты.
Speaker A
И тісжегі кариес тісті зақымдаған кезде ол дентинге жетеді.
Speaker A
Но мына жақта білмейтін адамдар үшін айтып кетейін.
Speaker A
Тісі құртап кетті деп айтады.
Speaker A
Тісі құртап кетті, көп тәтті жеді деген тәрізді.
Speaker A
Мен сендерге айтып берейін.
Speaker A
Егер де даже адам көп тәтті зат жемесе де, тек қана овощпен, фруктымен қоректене берсе де, ол тісіне кариес түсуі мүмкін.
Speaker A
Не себептен?
Speaker A
Потому что кариес, немесе қазақша айтқанда тісжегі дегеніміз.
Speaker A
Ол адамның аузындағы бактерия деген сөз.
Speaker A
Қараңдар.
Speaker A
Адамның аузында бактерия болады.
Speaker A
Егер де адам әр тамақтан кейін аузын шайып жүрмесе, жатар алдында, тұрған кезде тісін жақсылап жуып, бүкіл қалдықтардан тазартпаса.
Speaker A
То оның аузында, тісінде қалған бактериялар сол жақтағы тамақтың қалдықтарымен қоректеніп.
Speaker A
Өздерінің артық заттарын тіске бөліп тастайды екен.
Speaker A
Яғни, содан адамның аузынан жағымсыз иіс шығады.
Speaker A
И потом сол бөлінген жаман заттар тістің эмаль қабатын ерітіп, дентинге дейін барады.
Speaker A
Ең соңында нервқа тигенде, айбай тісім деп шығады.
Speaker A
Одан кейін мен тіс, егер де бұл сүт тістері болмаса, оны емдеу керек.
Speaker A
Оны прямо пломбылау керек, и тісті сақтап қалуға тырысу керек.
Speaker A
Сонымен, балапандар, бүгінгі менің кішігірім тістер жайындағы тақырыбым аяқталды.
Speaker A
Бұл барлық мектеп программасында берілетін оқушыларға арналған мәлімет.
Speaker A
Пожалуйста, бүкіл информацияны жазып ал, суреттерін салып ал.
Speaker A
Ал егер де менімен бірге осылай қызықты әрі түсінікті биологияны оқығыларың келсе.
Speaker A
Пожалуйста, осы каналға жазылыңдар, және менің инстаграмыма подписаться етуді ұмытпаңдар.
Speaker A
Ал сендердің лайк пен комментарий күтем.
Speaker A
Барлығыңа пока.
Topics:тістіс құрылысыҰБТ биологиясүт тістерітұрақты тістертіс түрлерібиологиятіс емдеуақыл тістертіс қабаттары
