Język polski – imiesłowy. — Transcript

z o.o. [Muzyka] Witam, dzień dobry. Nazywam się Beata Reps. Uczę języka polskiego w starszych klasach szkoły podstawowej. Tematem naszego spotkania jest zagadkowa, hybrydowa część mowy – imiesłów. O hybrydowości i zagadkowości imiesłowów świadczy już sama ich nazwa. Jedna część wskazuje na imię, czyli na przykład nosiciela jakiejś cechy: piękny, gest, wysoki. Druga nawiązuje do czasownika, noszącego w gramatyce łacińskiej nazwę verbum. Rozpoznawanie imiesłowów często sprawia uczniom trudność. Mam nadzieję, że po dzisiejszym spotkaniu będziecie bezbłędnie wskazywać imiesłowy i określać ich rodzaj.

Zacznijmy od tego, co sprawia największy kłopot: jak odróżnić prawdziwy przymiotnik od hybrydy przymiotnikowo-czasownikowej, czyli imiesłowu przymiotnikowego? Jak wygląda, jak przyjmuje końcówki, odmienia się jak przymiotnik. Zatem co nam pozwoli bezbłędnie odróżnić imiesłów od przymiotnika? Przyjrzyjmy się przykładom.

Rozweselony, biegnący, śpiąca, okradziona, śpiewające, umyte. Jeżeli spróbujemy utworzyć definicję podanych wyrazów, w definicjach pojawi się czasownik: rozwesela, my – ten, którego ktoś rozweselił; biegnący – ten, który biegnie; śpiąca – ta, która śpi; okradziona – ta, którą ktoś okradł; śpiewające – to, które śpiewa; umyte – to, które ktoś umył.

Proponuję wykonać teraz zadanie: rozpoznaj części mowy – przymiotnik czy imiesłów. Gumowy, napisane, palący, zgniecione, pyszne. Popatrzcie na właściwe rozwiązanie: gumowy to przymiotnik, wskazuje na samą cechę; napisane – ten, którego ktoś napisał; palący – ten, który pali; zgnieciony – ten, którego ktoś zgniótł; pyszne – przymiotnik.

Widzimy wyraźnie, że imiesłowy przymiotnikowe dzielą się na dwie grupy: wykonawców czynności – biegnący, skacząca, pijące (on sam biegnie, ona sama skacze, ono samo pije) i biernych obiektów czyjejś aktywności – oglądany, oczekiwana, rozpieszczone (ten, którego ktoś ogląda, tutaj ktoś oczekuje, to które ktoś rozpieszczał). Mamy zatem imiesłowy przymiotnikowe czynne i bierne.

Jeśli komuś tworzenie definicji słowa wydaje się zbyt trudne, może posłużyć się końcówkami: -ący, -ąca, -ące dla imiesłowu przymiotnikowego czynnego, i -ny, -na, -ne dla imiesłowu przymiotnikowego biernego. Wymaga to jednak odprowadzenia formy do mianownika, co jest czasochłonne, na przykład śpiewającej – mianownik kto? co? śpiewająca. Aha, końcówka -on. Zatem imiesłów w dodatku bywa zawodny, bo na przykład śnieżny, debaty, o zmianach mimo końcówek imiesłowymi nie są. Polecam zatem tworzenie definicji. Myślę, że już sobie poradzicie z rozpoznawaniem imiesłowów przymiotnikowych.

Przyjrzyjmy się teraz, jak powstają. Spróbujmy utworzyć imiesłowy od wskazanych czasowników. Okazuje się, że nie od wszystkich czasowników uda się utworzyć obie formy. Czasowniki, od których da się utworzyć obie formy, nazywamy przechodnimi, te, od których utworzymy tylko imiesłowy przymiotnikowe czynne, nazywamy nieprzechodnimi.

Próby stworzyć imiesłowy instynktownie wyczuwamy, które formy są możliwe, a które wykluczone. Nie da się przecież biegnie śnić ani biel nie wchodzić czy żyć. Jaś obszedł jezioro, jezioro jest obejdzie przez Jasia. Czujemy, że ta forma nie jest możliwa.

Wystarczy się chwilę zastanowić. Zapamiętać należy jedynie nazwy czasowników przechodnich tworzących obie formy i nieprzechodnich tworzących tylko imiesłów czynne. Patrząc na wykres, powtórzmy raz jeszcze: czasowniki zatem dzielimy na przechodnie, tworzące oba typy imiesłowów – czynne i bierne, oraz nieprzechodnie, od których tworzymy tylko imiesłowy przymiotnikowe czynne.

Zaczęliśmy od imiesłowów przymiotnikowych, żeby w pierwszej kolejności stawić czoła trudniejszemu zadaniu. Imiesłów przymiotnikowy tak dobrze udaje przymiotnik, że rozpoznanie jego wymaga pewnego wysiłku. Natomiast imiesłowy przysłówkowe można powiedzieć, że stoją w świetle reflektorów i widać je jak na dłoni.

Imiesłów przysłówkowy współczesny nie ma końcówki. Będąc idąc ulicą, patrzył na wystawę, jechała rowerem, słuchając muzyki, dążąc do celu, wygrania olimpiady, zrezygnował z kontaktów towarzyskich, spotykając się codziennie na zajęciach, wkrótce zaprzyjaźnili się. Włóż maseczkę, wychodząc z domu. Łatwo rozpoznać tę formę, prawda? Ma ona rzucającą się w oczy i uszy końcówkę -ąc, niczego nie udaje, nie odmienia się przez przypadki, zawsze pozostaje jednakowa i dlatego ten imiesłów nazywamy przysłówkowym.

Skąd jednak druga część nazwy – współczesny? Odpowiedź jest prosta. Popatrzcie tylko, jak te dwie czynności są usytuowane względem siebie w czasie: dzieją się równocześnie, są sobie współczesne, równoległe, żadna nie poprzedza drugiej. Inaczej rzecz się ma w oto imiesłowie przysłówkowym uprzednim.

Wprawdzie podobnie jak współczesny posiada rzucające się w oczy i uszy końcówki, nie do pomylenia z jakąkolwiek inną formą, uszy jednak opisywane przez wydarzenia są rozłożone w czasie. Imiesłów przysłówkowy uprzedni ma końcówki -wszy, -łszy. Otworzywszy drzwi kluczem, wszedł do domu, poczuł się pewnie, przygotował się do sprawdzianu, zjadł śniadanie, popędził do szkoły, przegrał w pokera, samochód wracał do domu, pieszo wyszedł z rozmowy o pracę, odetchnął z ulgą.

Widać wyraźnie, że jedna czynność skończyła się, zanim rozpoczęła się druga. Uprzedza drugą, stąd nazwa imiesłów przysłówkowy uprzedni. Tworzenie imiesłowów przysłówkowych jest proste: dodajemy do czasownika stosowną końcówkę -ąc, gdy obie czynności dzieją się w jednym czasie, jednocześnie, i -wszy, gdy czynności następują po sobie.

Musimy jedynie zwrócić uwagę na aspekt czasownika. Jeśli dwie czynności trwają jednocześnie, użyjemy czasownika niedokonanego, jeśli następują po sobie – dokonanego. Imiesłów przysłówkowy współczesny określa czynności jednoczesne, imiesłów przysłówkowy uprzedni określa czynności kolejno następujące.

Zapraszam teraz do wykonania zadania rozpoznawania imiesłowów w praktyce. W poniższym tekście spróbujcie odnaleźć imiesłowy. Nazwijcie je. Bonifacy, idąc pierwszy raz do nowej szkoły, wpatrywał się ponuro w świeżo odśnieżony chodnik, stawiał długie kroki, trzymając ręce w kieszeniach, zacisnął palce na nowiutkim, lśniącym smartfonie, a to się pewnie nikt nie mógł mieć takiego cacka.

Dostało dwójka prototyp niedostępny jeszcze na rynku, mobilizujący radośnie nowy przebój maszynową. Z podniesioną już głową, otworzywszy z wysiłkiem drzwi wykonane ze stali, wszedł do szkoły, podniesiony na duchu wizją zadawania szyku. Ukłonił się z gracją pani woźnej i wtedy z kieszeni wypadła jego nowiutka, błyszcząca komórka.

Jak zamurowany wpatrywał się w rozbity ekran. O czym wzrusza ramionami, podniósł uszkodzony telefon. Trudno, pomyślał, trzeba liczyć na własne walory. Mają lubić mnie, a nie reklamowane produkty. Jak widzicie, imiesłowy przysłówkowe znaleźć jest bardzo łatwo: idąc, trzymając, pogwizdujących – to są imiesłowy przysłówkowe współczesne; zacisnął, przy, otworzywszy, zważywszy – przysłówkowe uprzednie.

Przymiotnikowe to bardziej absorbujące. Każdego podejrzanego trzeba prześwietlić, bądź to sprowadzając do mianownika i badając końcówkę, co bywa zawodne, bądź to tworząc definicję. Polecam. Kolorem żółtym oznaczono imiesłowy przymiotnikowe bierne: odśnieżone – ten, którego ktoś odśnieżył; podniesioną – którą ktoś podniósł; wykonane – te, które ktoś wykonał; zamurowane – ten, którego ktoś zamurował; rozbity – ten, którego ktoś rozbił; uszkodzony – ten, którego ktoś uszkodził; reklamowane – te, które ktoś reklamuje.

Kolor różowy oznacza imiesłowy przymiotnikowe czynne: lśniący – ten, który lśni; błyszcząca – ta, która błyszczy. I na koniec podpowiedź ortograficzną: skoro umiecie już poznawać imiesłowy, niech ta umiejętność do czegoś się przyda. Z imiesłowami przymiotnikowymi piszemy łącznie, na przykład: niepiszący, nierozpoznane, nie myślące. Z imiesłowami przysłówkowymi piszemy rozłącznie, na przykład: nie zrobiwszy, nie myśląc, nie napisawszy.

Jestem przekonana, że nie tylko potraficie już wskazać imiesłowy, lecz także spostrzegliście i doceniliście ich wyjątkowość. Nie są to pospolite formy, szczególnie imiesłów przysłówkowy. Stosowanie tych form świadczy o finezji językowej użytkownika, pozwala jaśniej, klarowniej wyrażać myśli, a przecież o to chodzi w komunikacji, by język giętki wypowiedział to, co pomyśli głowa. Dziękuję za uwagę. z o.o. [Muzyka] [Muzyka]

a nie reklamowane produkty jak widzicie imiesłowy przysłówkowe znaleźć jest bardzo łatwo idąc trzymając pogwizduje jących to są imiesłowy przysłówkowe współczesne zacisnął przy otworzywszy zważywszy przysłówkowe uprzednie przymiotnikowe to bardziej absorbujące każdego podejrzanego trzeba prześwietlić bądź to sprowadzając do mianownika i badając

końcówkę co bywa zawodne bądź to tworząc definicję polecam kolorem żółtym oznaczono imiesłowy przymiotnikowe bierne odśnieżone ten którego ktoś odświeżył podniesioną którą ktoś podniósł wykonane te które ktoś wykonał zamurowane ten którego ktoś zamurował rozbity ten którego ktoś rozbił uszkodzony ten którego ktoś uszkodził

reklamowane te które ktoś reklamuje kolor różowy oznacza imiesłowy przymiotnikowe czynne lśniący ten który śni błyszcząca tam która blyszcza i na koniec podpowiedź ortograficzną skoro umiecie już poznawać imiesłowy Niech ta umiejętność do czegoś się przyda nie z imiesłowami przymiotnikowymi

piszemy łącznie na przykład niepiszący nierozpoznane nie myślące nie z imiesłowami przysłówkowymi piszemy rozłącznie na przykład nie zrobiwszy nie myśląc nie napisawszy jestem przekonana że nie tylko potraficie już wskazać imiesłowy lecz także spostrzegli liście i doceni liście ich wyjątkowość nie są to pospolite

formy szczególnie imiesłów przysłówkowy stosowanie tych form świadczy o finezji językowej użytkownika pozwala jaśniej klarownie i wyrażać myśli a przecież o to chodzi w komunikacji by język giętki wypowiedział to co pomyśli głowa Dziękuję za uwagę z o.o [Muzyka] [Muzyka]