Speaker A
Bieszczadzki Park Narodowy, nasze wspólne dziedzictwo. Odcinek 1. Bieszczady Wysokie okiem geografa.
Film prezentuje geograficzne i przyrodnicze walory Bieszczadów Wysokich oraz historię i ochronę Bieszczadzkiego Parku Narodowego.
Ask about this video. Answers come from its transcript only — with the timestamp, so you can check them.
Generated from the transcript and can be wrong — check the timestamp.
Key Takeaways
- Bieszczady Wysokie to wyjątkowy obszar o unikalnej budowie geologicznej i przyrodniczej w Polsce i Europie.
- Bieszczadzki Park Narodowy chroni bogactwo naturalne i kulturowe regionu od 1973 roku.
- Rzeźba terenu i klimat są wynikiem długotrwałych procesów geologicznych i klimatycznych, w tym plejstoceńskich zlodowaceń.
- Działalność człowieka i turystyka mają widoczny wpływ na krajobraz i wymagają świadomej ochrony środowiska.
- Zmienne warunki pogodowe i charakterystyczne zjawiska klimatyczne są ważnym elementem doświadczenia turystycznego w Bieszczadach.
What the video covers
- Bieszczady to unikatowy obszar przyrodniczy w Europie z charakterystycznym układem pięter roślinnych i połoninami o florze wschodnio-karpackiej i alpejskiej.
- Bieszczadzki Park Narodowy powstał w 1973 roku i jest największym górskim parkiem narodowym w Polsce o powierzchni 29 202 ha.
- Region należy do Karpat Wschodnich i jest częścią Beskidów Lesistych w Zewnętrznych Karpatach Wschodnich.
- Budowa geologiczna opiera się na fliszu karpackim, powstałym na dnie Oceanu Tetydy, złożonym z warstw zlepieńców, piaskowców, mułowców i iłowców.
- Rzeźba terenu jest efektem procesów erozyjnych, tektoniki i klimatu plejstoceńskiego, z charakterystycznymi graniami, ostańcami i rumowiskami skalnymi zwanymi grehotami.
- Na krajobraz wpływa także działalność człowieka, widoczna w pozostałościach dawnych pól, okopów wojennych i intensywnej turystyce.
- Obszar odwadniany jest głównie przez rzekę San i jej dopływy, z ukształtowaniem dolin V-kształtnych i meandrowych oraz malowniczymi wodospadami.
- Klimat kształtują masy powietrza polarno-morskiego i polarno-kontynentalnego, z dużą zmiennością pogody i dominacją opadów latem.
- Zimą występują silne mrozy, inwersje temperatury, mgły radiacyjne oraz malownicze zjawiska szadzi i lodu na połoninach.
- Film zachęca do poznawania przyrody i tajemnic funkcjonowania Bieszczadzkiego Parku Narodowego poprzez wędrówki po wyznaczonych szlakach.
Full Transcript — Download SRT & Markdown
Speaker A
Bieszczady to jeden z najcenniejszych przyrodniczo obszarów w Europie, znacznie różniący się od pozostałych polskich pasm górskich.
Speaker A
Możemy tu zobaczyć charakterystyczne dla Karpat Wschodnich formy krajobrazu i przyrody z unikatowym układem pięter roślinnych, w tym piętra połonin z osobliwą florą o wschodnio-karpackim i alpejskim charakterze.
Speaker A
Występujące tu lasy puszczańskie są ostoją dla dużych ssaków, roślinożernych i drapieżnych, a malownicze doliny po dawnych wsiach, zwane krainą dolin, skrywają ślady dawnego użytkowania.
Speaker A
Aby ochronić to bogactwo, w 1973 roku utworzono Bieszczadzki Park Narodowy.
Speaker A
Jego powierzchnia wynosi obecnie 29 202 hektary.
Speaker A
To największy górski park narodowy w Polsce, stanowi on wyjątkowej wartości żywe muzeum natury, które zwiedza się po wyznaczonych szlakach.
Speaker A
Zapraszamy do wspólnej wędrówki po tym pełnym osobliwości domu przyrody i do poznawania tajemnic jego funkcjonowania.
Speaker A
Zaczniemy od charakterystyki geograficznej.
Speaker A
Bieszczady są częścią Karpat, rozległego łańcucha górskiego o długości około 1500 km.
Speaker A
Dzielącego się na Karpaty Zachodnie, Karpaty Wschodnie i Karpaty Południowe.
Speaker A
Bieszczady wraz z Górami Sanocko-Turczańskimi są jedynym w naszym kraju fragmentem Karpat Wschodnich.
Speaker A
Według podziału fizyczno-geograficznego cały obszar parku oraz jego otuliny położony jest w Bieszczadach Zachodnich.
Speaker A
Zaliczanych do Beskidów Lesistych, należących do Zewnętrznych Karpat Wschodnich.
Speaker A
Bieszczady Zachodnie rozciągają się pomiędzy Przełęczą Łupkowską na zachodzie, a Przełęczą Użocką na wschodzie.
Speaker A
Od północy i wschodu obszar ten ograniczony jest doliną Sanu, a od zachodu doliną Osławy z Osławicą.
Speaker A
Bieszczady Zachodnie z wysokościami nieprzekraczającymi 1350 m nad poziom morza i deniwelacjami do 700 m, zaliczane są do gór średnich.
Speaker A
Wysokość bezwzględna wzrasta w kierunku południowo-wschodnim, osiągając maksymalnie 1346 m nad poziom morza na szczycie Tarnicy.
Speaker A
Karpaty Zewnętrzne, do których zaliczane są Bieszczady, uformowały się w wyniku fałdowych ruchów górotwórczych.
Speaker A
I zbudowane są z fliszu karpackiego, należącego do dwóch jednostek strukturalnych.
Speaker A
Płaszczowiny Dukielskiej i Płaszczowiny Śląskiej.
Speaker A
Przed milionami lat teren dzisiejszych Bieszczadów przykrywały wody Oceanu Tetydy.
Speaker A
Na jego dnie odkładał się materiał skalny nanoszony z sąsiednich lądów.
Speaker A
Proces ten powtarzał się wiele razy, tworząc naprzemienne warstwy zlepieńców, piaskowców, mułowców i iłowców.
Speaker A
Które z czasem zmieniły się w skały osadowe.
Speaker A
W wyniku ruchów górotwórczych orogenezy alpejskiej warstwy te uległy sfałdowaniu, wypiętrzeniu i przesunięciu w kierunku północno-wschodnim.
Speaker A
Naturalne odsłonięcia fliszu karpackiego możemy dziś zobaczyć w miejscach obrywów.
Speaker A
Powstałych na skutek erozyjnej działalności potoków.
Speaker A
Strukturę skał fliszowych można też zobaczyć w nieczynnym kamieniołomie w Nasicznem.
Speaker A
Gdzie na dolnych powierzchniach ławic występują niekiedy charakterystyczne deformacje warstw skalnych związane z działalnością prądów na dnie morskim, zwane hieroglifami.
Speaker A
Różna odporność podłoża skalnego na wietrzenie, tektonika i zmieniające się warunki klimatyczne mają ścisły związek z rzeźbą Bieszczadów.
Speaker A
Grzbiety górskie zbudowane są z odpornych na wietrzenie piaskowców.
Speaker A
Tworzą układ rusztowy złożony z równoległych pasm górskich o przebiegu w większości zgodnym z układem fałdów z północnego zachodu na południowy wschód.
Speaker A
Sieć rzeczna, nawiązując do różnej twardości skał budujących podłoże, tworzy układ kratowy.
Speaker A
Główne obniżenia dolinne wyżłobione są w obszarach z przewagą łupków, które są mało odporne na niszczenie.
Speaker A
Poprzeczne doliny rozcinające pasma górskie często nawiązują do linii spękań i uskoków tektonicznych.
Speaker A
Działanie procesów erozyjnych w powiązaniu z ruchami podnoszącymi doprowadziło z czasem do powstania w wielu miejscach malowniczych przełomów.
Speaker A
Cechą charakterystyczną ukształtowania bieszczadzkich grzbietów i stoków jest obecność grani z reliktowymi skałkami ostańcowymi oraz rumowisk skalnych, zwanych grehotami.
Speaker A
Dogodne warunki do rozwoju tych form panowały w plejstocenie, kiedy Bieszczady znajdowały się na przedpolu lodowca.
Speaker A
A rzeźba gór tworzyła się w warunkach klimatu zimnego.
Speaker A
W krajobrazie tych gór zaznacza się też działalność człowieka.
Speaker A
Na górskich zboczach do dziś widoczne są miedze i tarasy pól.
Speaker A
To ślady gospodarki rolnej, która na tym terenie była bardzo intensywna jeszcze w pierwszej połowie XX wieku.
Speaker A
Swoje ślady odcisnęły także zmagania wojenne.
Speaker A
Na stokach Halicza oraz Kińczyka Bukowskiego możemy zobaczyć pozostałości po dawnych stanowiskach strzelniczych i okopach z okresu I wojny światowej.
Speaker A
W ostatnich kilkudziesięciu latach zmiany powoduje także duży ruch turystyczny.
Speaker A
Rozdeptywanie szlaków i partii szczytowych połonin także przyczynia się do erozji.
Speaker A
Obszar Bieszczadów Zachodnich odwadniany jest głównie przez San i jego dopływy.
Speaker A
Południowa granica zlewni Sanu przebiega grzbietem Pasma Granicznego.
Speaker A
Który stanowi część głównego europejskiego działu wód.
Speaker A
Rozdziela on zlewisko Morza Bałtyckiego od Morza Czarnego.
Speaker A
Ukształtowanie koryt potoków nawiązuje do stref o różnej odporności skał i ich przebiegu.
Speaker A
W odcinkach o dużym spadku z występującymi w podłożu wychodniami twardych skał kształtują się doliny V-kształtne.
Speaker A
Z występującymi w korycie formami erozyjnymi, takimi jak berda i progi wodospadowe.
Speaker A
Jeden z takich malowniczych wodospadów możemy zobaczyć wędrując od schroniska szlakiem prowadzącym na Małą i Wielką Rawkę.
Speaker A
Odcinki koryt o małym spadku charakteryzują się meandrowym przebiegiem, stosunkowo dużą szerokością.
Speaker A
Podcięciami brzegowymi i łachami kamieni.
Speaker A
Tak zwanymi kamieńcami.
Speaker A
W ogólnym bilansie wodnym obszarów górskich zaznacza się dominacja odpływu z powierzchni terenu nad retencją i parowaniem.
Speaker A
Stąd dużego znaczenia nabiera ochrona zasobów wodnych gromadzonych w pokrywach zwietrzelinowo-glebowych.
Speaker A
A także w oczkach wodnych i torfowiskach.
Speaker A
Warunki klimatyczne kształtowane są głównie przez masy powietrza napływającego nad ich obszar.
Speaker A
Nad Bieszczadami najczęściej notuje się masy powietrza polarno-morskiego oraz polarno-kontynentalnego.
Speaker A
Najrzadziej natomiast napływają masy powietrza arktycznego oraz zwrotnikowego.
Speaker A
Wybierając się w Bieszczady należy pamiętać, że pogoda jest tu bardzo zmienna.
Speaker A
I podczas wędrówek możemy zostać zaskoczeni niekorzystnymi warunkami.
Speaker A
Choć burze w Bieszczadach mogą pojawiać się w każdej porze roku, to najczęściej notowane są w czerwcu i lipcu.
Speaker A
Pojawienie się chmury Cumulonimbus powinno być dla turystów sygnałem do zejścia z grzbietów.
Speaker A
Zarówno suma opadów, jak i liczba dni z opadem wzrastają wraz z wysokością terenu.
Speaker A
Najmniejsze wartości przypadają w styczniu, 45-55 mm, a największe opady notowane są w lipcu, 130-140 mm.
Speaker A
Wrzesień i październik to miesiące o najniższym udziale zachmurzenia.
Speaker A
Tak więc nie tylko kolorystyka, ale również nasłonecznienie i stosunkowo niska wilgotność powietrza sprzyja kontemplacji krajobrazów.
Speaker A
O tej porze z połonin częstokroć widywany jest zarys odległych pasm górskich.
Speaker A
Od wschodu wyłania się Pikuj, Ostra Hora i Borżawa.
Speaker A
Zaś od zachodu Tatry Wysokie i Bielskie.
Speaker A
W Bieszczadach najtrudniejszym miesiącem ze względu na rekordowe mrozy sięgające nawet -36 stopni Celsjusza jest luty.
Speaker A
Szansą na przetrwanie dla roślin i zwierząt tak dotkliwych temperatur jest gruba okrywa śnieżna.
Speaker A
Liczba dni z pokrywą śnieżną wynosi od około 85 w dolinie Górnego Sanu do około 114 w Cisnej i Wetlinie.
Speaker A
W dolinach, szczególnie nocą, przy niewielkich prędkościach wiatru mogą występować inwersje temperatury powietrza.
Speaker A
Mogą również występować mgły radiacyjne, które powstają przy silnym wychłodzeniu przyziemnych warstw atmosfery na skutek wypromieniowania ciepła z podłoża.
Speaker A
Wiatr i silne uwilgotnienie powietrza powodują w zimie powstawanie szadzi.
Speaker A
Jest ona szczególnie malownicza na połoninach, gdzie karłowate powykręcane drzewa i ukośnie wyniesione skały przybierają postać lodowych rzeźb.
Speaker A
Innym interesującym zjawiskiem jest tworzenie się lodu włóknistego.
Speaker A
Są to cienkie igiełki powstałe z zamarznięcia wody znajdującej się w szczelinach gleby.
Speaker A
Lód włóknisty, narastając stopniowo ku górze, wypycha na powierzchnię grudki ziemi.
Speaker A
W marcu i październiku notowany jest największy udział wiatrów fenowych, tak zwanych halnych.
Speaker A
Napierające od południa masy ciepłego powietrza wznoszą się na coraz chłodniejszy pułap.
Speaker A
A po przekroczeniu punktu rosy oddają sporą ilość wody, przechodząc przez połoniny ulegają gwałtownemu rozprężeniu.
Speaker A
Czemu towarzyszy wzrost prędkości i spadek ciśnienia.
Speaker A
Wiatr, słońce, woda, działalność organizmów żywych i procesy geomorfologiczne.
Speaker A
To czynniki powodujące procesy wietrzenia skał.
Speaker A
W jego wyniku tworzy się gleba.
Speaker A
W warunkach górskich gleby utworzyły się ze zwietrzeliny skał fliszowych.
Speaker A
Na wychodniach skalnych w grzbietowej części łańcucha Bieszczadów na słabo zwietrzałej skale piaskowej.
Speaker A
Wykształciły się skaliste gleby inicjalne, zwane litosolami.
Speaker A
W obrębie grehotów występują gleby inicjalne rumoszowe, nazywane regosolami.
Speaker A
Gleby inicjalne oraz porastająca je roślinność są bardzo wrażliwe na mechaniczne zniszczenia wywołane turystyką pieszą.
Speaker A
Na bieszczadzkich stokach przeważają gleby brunatnoziemne, kwaśne i wyługowane.
Speaker A
Uboższe w składniki zasadowe i płytsze gleby brunatne kwaśne występują przede wszystkim na stromych stokach górskich i w strefach grzbietowych.
Speaker A
Gleby brunatne wyługowane zajmują niżej położone i płaskie stoki oraz obniżenia dolinne.
Speaker A
Występują na nich żyźniejsze odmiany buczyny karpackiej, czy też zbiorowiska łąkowe krainy dolin.
Speaker A
W dolinach potoków na mineralnym i organicznym materiale osadzonym przez wody płynące.
Speaker A
Powstały mady, na których wykształca się olszynka karpacka.
Speaker A
W obniżeniach dolinnych na słabo przepuszczalnym podłożu wykształciły się ciężkie i podmokłe gleby gruntowo-glejowe oraz gleby bagienne.
Speaker A
Gleba jako komponent środowiska przyrodniczego stanowi pośredni element pomiędzy przyrodą ożywioną, a nieożywioną.
Speaker A
I pełni w środowisku przyrodniczym wiele ważnych funkcji.
Speaker A
W głównym stopniu wpływa na występowanie roślin i zwierząt.
Speaker A
O czym opowiemy w następnych odcinkach.
Topics:BieszczadyBieszczadzki Park NarodowyKarpaty Wschodniegeografia Bieszczadówprzyroda Polskiflisz karpackirzeźba terenuklimat górskiturystyka Bieszczadyochrona przyrody
