Негізгі тұжырымдар
Алдымен уақыт белгілері бар транскрипт алыңыз — сөйлемнің дәл мәтіні мен уақыт орны бірден қолда болады. Дәйек келтіргелі тұрған сөйлемді дауыстық жазбамен тексеріп шығыңыз, өйткені автоматты субтитрлер есімдерде, техникалық терминдерде және сандарда жиі қателеседі — ал дәйексөзде көбіне дәл осылар кездеседі. Тыныс белгілерін өзіңіз қойыңыз және сөйлеушінің үзілген сөзін қалай беретініңізді шешіңіз. Одан кейін уақыт белгісін дәйексөз стиліңіз талап ететін пішінге түрлендіріп, жалпы ережеден гөрі кафедраңыздың нұсқаулығын басшылыкқа алыңыз.
Керек сөзді айтқан сәтте бейнені тоқтатып қойдыңыз делік. Соңғы сөзді ұстап қалу үшін үш рет артқа қайтарып, құлақпен тыңдап қайта теру — кешті өткізудің тиімсіз жолы. Ал бұдан да жылдам әрі дәлірек әдіс бар.
Шешім қарапайым: эссеге дәйексөздің бір сөзін де жазбас бұрын, уақыт белгілері бар транскрипт алу керек. Ол қолда болса, дәйексөз алу дегеніміз көбіне көшіріп алу, ал дереккөз көрсету дегеніміз көбіне қарапайым есептеу ғана.
Құлағыңызбен емес, транскриптен бастаңыз
Уақыт белгілері бар транскрипт дәйексөзге қажетті екі нәрсенің де: дәл мәтін мен бейнедегі орнын бірден береді. Транскриптсіз сіз бір мезгілде екі істі — мазмұнды тыңдауды және уақытты бақылауды — қатар жасайсыз, әрі екеуін де жартылай орындайсыз. Транскрипт болса, бұл екі істі бөліп аласыз: мәтінді парақтан оқисыз, ал бейнедегі орны қасында тұрған уақыт белгісінен бірден белгілі болады.
Егер бейне YouTube-та орналасқан болса, транскрипт алудың бірнеше жолы бар, олардың толық сипаттамасын YouTube бейнесінің транскриптін қалай алуға болады дегеннен оқи аласыз. Кейбір бейнелерде субтитрлер бар — оларды тікелей алуға болады, ал басқаларына арнайы құрал қажет. Қалай болғанда да, мақсат бір: бейнені үнемі алға-артқа жылжыту орнына, іздеу мен айналдыруға болатын құжат алу.
Бейнені шамамен алға-артқа жылжытудың орнына, есте қалған сәттегі ерекше сөзді транскриптен іздеңіз. Бұл әрі жылдам, әрі керекті жолға тезірек жеткізеді.
Дәл сөйлемді дауыстық жазбамен тексеріңіз
Көпшілік осы қадамды өткізіп жібереді, бірақ дәл осы қадамды елеместен, ең көп зиян шегеді. Автоматты субтитрлер есімдерде, арнаулы терминдерде және сандарда ең аз сенімді болады. Ал эссеге алынатын дәйексөзде дәл осылар — зерттеушінің есімі, арнаулы термин, келтірілген сан — жиі кездеседі. Субтитр бағдарламасы жай сөздерді жақсы болжайды, ал дәлеліңіз үшін ең маңызды сөзді нашар болжайды.
Сондықтан дәйексөз эссеге түспес бұрын, дауыстық жазбаның сол бөлігін қайта тыңдап, транскриптегі мәтінмен салыстырыңыз. Бұл әр дәйексөзге бірнеше секунд ғана алады. Бұл бүкіл бейнені қайта транскрипциялау емес — сіз тырнақшаға алып, оқытушының алдында біреудің есімімен байланыстыратын бір ғана сөйлемді тексеріп отырсыз.
Мұндағы қате әдетте бүкіл сөйлемнің мүлде бұрыс болуы емес. Керісінше, өзге жағынан дұрыс сөйлемнің ортасында тұрған, сырт көзге сенімді көрінетін бір қате сөз болады — маңайындағы бәрі дұрыс көрінгендіктен, жылдам оқыганда байқалмай қалатын қате осындай.
Дәйексөздегі тыныс белгілерін сіз қоясыз, субтитр емес
Автоматты субтитрлерде әдетте сенімді тыныс белгілері болмайды. Кейбір жүйелер үтір мен нүктені грамматикаға емес, дауыс кідірісіне немесе интонацияға қарап қояды — демек, субтитр сөйлемді сөйлеуші ойламаған жерден бөліп жіберуі мүмкін. Ал сөйлемнің қай жерде аяқталатыны оның мағынасын өзгертеді. Бір ұзақ шартты сөйлем айтқан адам субтитрде екі бөлек, қатаң тұжырым жасаған болып көрінуі мүмкін.
Демек, дәйексөз ішіндегі тыныс белгілерін субтитр файлынан алудың орнына, тыңдағаннан кейін өзіңіз шешесіз. Егер сөйлеушінің ойы кідірістің үтір емес, нүкте болуына байланысты болса, мұны тыңдап барып өзіңіз шешесіз — және осыны талдау абзацын құрмас бұрын дұрыс шешкен жөн.
Уақыт белгісін дәйексөз стиліне сай пішінге келтіру
Аудио-бейне дереккөздерін қамтитын дәйексөз стильдері тікелей дәйексөзбен қатар уақыт орнын да көрсетуді талап етеді. Бірақ пішіні жағынан олардың бір-бірімен келісе бермейді. Кейбір стильдер минут пен секундты сұрайды. Кейбіреулері бес минуттық бейне үшін де сағат-минут-секунд пішінін талап етеді. Дәл пішін стильге қарай өзгереді, әрі университет кафедрасының жалпы стиль нұсқаулығына қосымша өз ережесін шығаруы жиі кездеседі. Екеуі қайшы келгенде, кафедраның нұсқасы басым болады. Бұл формальдылық емес, нақты ереже: оқытушыңыздың нұсқауы жалпы нұсқаулықтан әрдайым жоғары тұрады.
Уақыт белгілері күтпегеннен де көп пішінде кездеседі. Транскрипт жай секундпен беруі мүмкін. Бейне ойнатқыш M:SS немесе HH:MM:SS түрінде көрсетеді. Субтитр файлы әдетте миллисекундқа дейінгі өз пішінін қолданады, өйткені субтитр сөзбен нақты сәйкес келуі керек. Бір пішіннен екіншісіне көшу — таза есептеу, ой елегінен өткізу емес, бірақ түнгі сағат он бірде қолмен есептеу қолайсыз, әрі 3:45-ті жалпы секундқа айналдырғанда немесе керісінше бір цифрды жіберіп алу оп-оңай. Уақыт кодын түрлендіргіш осы есептеуді сіз үшін жасайды, сізге тек санды дәйексөздегі дұрыс жерге көшіру қалады.
Дереккөз көрсету — жай ғана уақыт белгісі емес
Дұрыс уақыт пішінін тапқаннан кейін де, уақыт белгісі дереккөздің тек бір бөлігі екенін есте ұстаңыз, толығы емес. Сізге әлі де дереккөздің атауы, платформасы немесе баспагері, сондай-ақ стиліңіз талап ететін өзге мәліметтер қажет. Уақыт белгісі бейнедегі орынды көрсетеді ғана, оны кім жасады немен қайда жарияланды дегенге жауап бермейді — ал бұлардың екеуі де дұрыс болуы керек.
Дәйексөзді өзгертпей беру
Адамдар сөйлегенде сөзді бөлек бастап кетеді, сөздерді қайталайды, жарты сөйлемді ортасынан түзетіп жібереді. Сөйлеуді дәл жеткізу дегеніміз — осылардың бәрін сақтау немесе алып тастаған жерін дәйексөз ішінде әдетте көп нүктемен белгілеу. Ал сөйлемді байқаусыз тегістеп, жатығырақ етіп өзгертуге болмайды. Бұл жалпы ойды жеткізсе де, шын мәнінде айтылған сөзді өзгертеді. Сөйлеуші өзі түзетіп тастаған сөйлем — оның мойындаған сөзі емес; түзетуін үнсіз алып тастасаңыз, ол бір сәттен кейін өзі қайтарып алған сөзді оның аузына салып қойған боласыз.
Бұл әрбір жағдайда өз бетінше шешім қабылдауды талап етеді, қаншалықты тазалауға болатыны туралы жалпыға ортак ереже жоқ. Ең сенімді әдіс — әдепкіде бәрін сол күйінде қалдыру, тек нақты маңызсыз бөгеліс болған жағдайда ғана алып тастау, әрі алып тастаған кезде оны міндетті түрде белгілеу.
Мұның орындай алмайтын тұстары
Транскрипт қаншалықты дәл болса да, ол жұмыс құжаты ғана. Ол дәйексөзді табу мен тексеру үшін қолданылады, бірақ дереккөз ретінде көрсетілмейді. Дереккөз әрқашан бейне болып қалады, ал транскрипт — сол бейне туралы жазбаларыңыз. Оқытушы немесе оқырман дәйексөз қайдан алынды деп сұраса, бұл айырмашылық маңызды болады — шыншыл жауап: бейнеден, сол уақыт белгісінде, ал транскрипт оны табуға көмектесті.
Егер бейнеде субтитр мүлде қосылмаған болса, дайын субтитр файлын алу мүмкін емес, бірақ дауыстық жазбадан транскрипт жасайтын құралмен транскрипт жасауға болады. Күрделі сөздердің дәлдігі транскрипт платформаның ендірілген субтитрінен емес, арнайы қолданбадан алынғандықтан жақсарып кетпейді — есімдер, арнаулы терминдер мен сандарды дауыстық жазбамен тексеру ережесі бұл жағдайда да қолданылады. Транскрипция қолданбасы жылдамдық пен құрылым жағынан пайдалы: мысалы, YouTube транскрипт құралы сілтемені бір қадамда іздеуге болатын, уақыт белгілері бар құжатқа айналдыра алады, ал SozAI сияқты қолданба жүктеп алынған файл немесе жазба үшін дәл осыны, бейнеде бірнеше дауыс болса, сөйлеуші белгілерімен бірге жасай алады — бұл керекті дәйексөз әңгімедегі бірінші емес, екінші адамның аузынан шыққанда пайдалы. Бұлардың ешқайсысы дәйексөз алмас бұрын сол сөйлемді тыңдауды алмастырмайды.
Сілтеме емес, файлмен жұмыс істеп жатсаңыз, бейне немесе аудионы тікелей транскрипция қолданбасына жүктеп, одан уақыт белгілері бар транскрипт жасауға болады — бұл жоғарыдағы процестің дәл өзі, тек URL-дың орнына файлдан бастайсыз.
Іс жүзінде не қиынға соғады
Осы аталғандардың бәрін мұқият орындасаңыз да, кейбір қиындықтар кездеседі. Автоматты транскрипция акценттерде, сөздердің қабаттасуында және фондық шуда әлі де қателеседі, әрі қанша тексерсеңіз де күмәнді сөйлемді өзіңіз тыңдау қажеттігін жоймайды. Уақыт белгілерін бір пішіннен екіншісіне түрлендіру — қарапайым есептеу, бірақ асығыс жасасаңыз, шамалы қате жіберу мүмкіндігі бар, сондықтан түрлендірілген санды бастапқымен бір рет қайта тексеріп алыңыз. Ал кафедралардың стиль нұсқаулықтары кейде бір-біріне немесе жалпы нұсқаулыққа қайшы келіп, шатастырады; мұндай жағдайда болжамай, сұрап алған дұрыс — өйткені уақыт белгісінің пішіні дереккөз көрсетуде оқытушы бірден байқайтын аз ғана тұстардың бірі.
