Негізгі тұжырымдар
Алпыс сағат дәріс шамамен бес жүз мың сөзге тең — оны түгел оқып шығу отыз сағаттан асады, сондықтан бәрін толық мәтінге түсіріп алу шешім болмайды. Емтиханға үш апта қалғанда, қай жазба сапалы шыққанына қарамай, емтиханда не сұралатынына қарай сүзіп алу керек. Тек маңыздысын ғана мәтінге түсіріп, содан кейін сол мәтінді өз конспектіңе қысқарту қажет — оқу дәл осы қысқарту кезеңінде жүреді, мәтінге түсіру кезінде емес.
Бұл семестрде оқылған әр дәрістен жазба толған телефоныңда, емтиханға үш апта қалды, әрі олардың бірін де әлі тыңдап шықпаған екеніңе күмәнің бар. Бұл күдігің дұрыс, бірақ бұл нағыз мәселе емес. Мәселе — ең қарапайым жоспардың, яғни бәрін мәтінге түсіріп алып, содан кейін оқу керек деген ойдың, көрінгендей тиімді жұмыс істемейтінінде.
Төменде келтірілген есептеу неге олай екенін түсіндіреді, ал қалғаны — үш ай емес, үш аптаға сыятын жоспар.
Үрейді түсіндіретін есептеу
Алпыс сағат дәріс аудиосы, қалыпты сөйлеу жылдамдығымен алғанда, шамамен бес жүз мың сөзге пара-пар. Оны қалыпты оқу жылдамдығымен оқып шығу отыз сағаттан асады. Сонда бәрін мәтінге түсіру мәселеңді шешпейді — тек сол мәтін тауын құлағыңнан көзіңе әперіп, оны түгел меңгеру керектігі сол күйінде қалады. Өз жазбаларыңның санын сөйлеу уақытын есептейтін құралмен тексере аласың, бірақ нақты сан қандай болса да қорытынды өзгермейді: семестрдің толық мәтіні — қайталау жоспары емес, тек сол бір мәселенің іздеуге ыңғайлырақ нұсқасы ғана.
Мәтінге түсірмес бұрын сүзіп ал
Үш апта алпыс сағатты қайта тыңдауға да, оны мәтінге түсіріп, мұқият меңгеруге де жетпейді. Сондықтан транскрипция қолданбасын ашпас бұрын, не маңызды екенін шешіп ал, кейін емес. Мәтінге түсіруге тұрарлық дәрістер — таза жазылған дәрістер емес, ұнаған оқытушының дәрістері емес, ең ұзын дәрістер емес, тек емтихан нақты тексеретін тақырыпты қамтитын дәрістер.
Оқу жоспарыңды немесе бұрынғы емтихан сұрақтарын ал да, тақырыптарды дәрістермен салыстыр. Әр дәріс бойынша мыналарды сұра:
- Бұл тақырып емтиханда бар ма, әлде оқулықтан бұрын түсінген негізгі білім ме?
- Бұл тақырыпты қамтитын слайд немен оқу материалы бар ма, сол жазбаны керексіз ететін?
- Осы дәрісте бір нәрсе болды ма — есептің шешімі, ескерту, анықтама — басқа жерде жоқ нәрсе?
Осы семестрдегі кейбір жазбалар ешқашан ашылмайды. Бұл қалыпты жағдай. Пайдаланылмаған жазба телефон жадынан басқа ештеңе алмайды.
Қайта тыңдау — баяу жол
Егер жоспарың жазбаларды жылдамдатып қайта қойып, тыңдай отырып конспект жазу болса, мұның ең тиімсіз қайталау тәсілі екенін ашық айту керек. Ол дерлік бүкіл сағатты жұтады да, бірінші рет отырғанда бөлмеде әлдеқашан алған нәрседен басқа ештеңе бермейді. Дәрісті мәтінге айналдырудың пайдасы — бір сағаттық тыңдау бірнеше минутта көз жүгіртетін беттегі мәтінге айналады. Егер үш апталық жоспарыңның екінші аптасында әлі қайта тыңдап отырсаң, жоспарың сәтсіз болды деген сөз.
Транскрипт — конспект емес
Тізімді маңыздысына дейін сүзіп алғаннан кейін, әр дәрістің транскриптін жасау орынды қадам — аудионы мәтінге түсіру сені бір сағатты бастан-аяқ отырып тыңдаудың орнына іздеуге және жылдам көзбен шолуға болатын нәрсеге алып келеді. Бірақ жалғыз өзі транскрипт ешнәрсеге үйретпейді. Ол — дәрістің дауысы әріпке айналған түрі, одан артық ештеме емес.
Нақты қайталау құндылығын жасайтын қадам — транскриптті қысқарту: әр тақырыпқа тақырыпша қою, анықтамаларды бөлек алып, анық тұжырымдау, есептің шешімдерін толық қалдыру және өзің әлі жаттанды түсіндіре алмайтын нәрселердің шынайы тізімін жасау. Оқу дәл осы қысқарту кезінде жүреді, мәтінге түсіру кезінде емес. SozAI сияқты транскрипция қолданбалары транскриптпен қатар автоматты түйіндеме де жасайды, және бұдан бастау алу орынды — дәрістің пішіні бұрыннан сызылған қаңқа секілді. Бұл түйіндемені дайын конспект деп қарау материалды нақты меңгеретін бөлікті аттап кетуге тең. Нақты конспектіні өзің жаз, автоматты түйіндемені соңғы өнім емес, тірек ретінде пайдалан.
Транскрипт нақты пайда беретін жер
Семестрдің барлық дәрісі бойынша толық мәтінді іздеу белгілі бір жиі кездесетін мәселеде өзін ақтайды: оқытушы бір нәрсені өтіп бара жатып айтты — анықтама, ескерту, слайдқа түспеген сөз тіркесі — және бұл ешбір жерде жоқ. Егер бір сөйлемді жарым-жартылай есіңе алсаң және оны нақты қай жерде айтылғанын табу керек болса, мәтінді іздеу бір сағаттық аудионы әр рет шұқылап отырудан әрдайым тиімдірек. Бұл — ең маңызды тізіміңе кірмеген дәрістерді де мәтінге түсірудің ең күшті себебі: оларды бастан-аяқ оқу үшін емес, қайталау кезінде белгілі бір есте қалған нәрсе шыққанда іздеуге болатындай ету үшін.
Шынайы түрде нені күту керек
Жазба сапасы кейінгі бәрін шешеді, ал нашар жазбаны бағдарламамен түзеу мүмкін емес. Үлкен дәрісханада үстелге қалдырылған телефон оқытушыдан гөрі бөлмені көбірек жазады — жөтел, орындықтардың сыңғыры, екі қатар артта сұрақ қойып отырған адам. Алдыңғы қатарда отыру кейін пайдаланатын кез келген транскрипция құралынан гөрі көбірек пайда әкеледі, өйткені бұл микрофондың нақты не еститінін өзгертеді.
Автоматты транскрипция ең көп қателесетін жер — арнайы терминология. Бейтаныс термин бос орын немесе сұрақ белгісін емес, сенімді, бірақ қате сөз береді — ол дауысы ұқсас нәрсемен үнсіз ауыстырады. Емтиханда сенетін кез келген нәрсені конспектіге қоспас бұрын слайд немесе оқулықтағы жазылуымен тез тексеріп ал, әсіресе есімдер, формулалар мен саланың арнайы терминдері үшін.
Осы семестрде тағы бір нәрсе жазбас бұрын білуге тұрарлық: университеттерде әдетте дәрісті жазуға қатысты ереже болады. Өз оқуың үшін жазу әдетте рұқсат етіледі. Жазбаны басқамен бөлісу немесе басқа жерге жүктеу әдетте рұқсат етілмейді. Курсыңның қай санатқа жататынына сенімді болмасаң, тез тексеріп алған дұрыс.
Осының үш апталық нұсқасы
Алғашқы бірнеше күнді мәтінге түсіруге емес, сүзуге жұмса — бір ғана жазбаны өңдемес бұрын қай дәрістер нақты маңызды екенін шеш. Тек соларды ғана мәтінге түсір, техникалық нәрсені слайдпен тексер, содан кейін қалған уақытыңның негізгі бөлігін транскрипттерді қайта оқуға емес, өз конспектіңе қысқартуға жұмса. Қалған жазбаларды мәтінге түсірмей сақтап қой, кейін іздеу керек болып қалар. Бұл — үш аптаға сыятын жоспар. Алдымен алпыс сағаттың бәрін мәтінге түсіріп, қалғанын кейін ойлау — жоспар емес.
