Speaker A
Witam państwa w piątym odcinku pojęć podstawowych wiedzy społecznej.
Analiza prehistorycznych malowideł jaskiniowych i ich znaczenia dla rozwoju kultury i cywilizacji człowieka.
Ask about this video. Answers come from its transcript only — with the timestamp, so you can check them.
Generated from the transcript and can be wrong — check the timestamp.
Key Takeaways
- Prehistoryczne malowidła jaskiniowe świadczą o wysokim poziomie organizacji i współpracy ludzi epoki kamienia łupanego.
- Sztuka ta była integralną częścią życia religijnego i społecznego, a nie tylko przypadkowym aktem twórczym.
- Odkrycia archeologiczne takie jak Göbekli Tepe zmieniają dotychczasowe rozumienie rozwoju cywilizacji.
- Rozwój kultury i świadomości społecznej mógł wyprzedzać lub niezależnie kształtować się względem rozwoju technologii materialnej.
- Wysoki poziom artystyczny i techniczny malowideł prehistorycznych zaskakuje nawet współczesnych badaczy i artystów.
What the video covers
- Odkrycie jaskiń Altamira i Lascaux z malowidłami sprzed 35-15 tys. lat, uznanymi za wybitne dzieła sztuki prehistorycznej.
- Początkowe wątpliwości co do autentyczności malowideł, które zostały obalone po odkryciu kolejnych stanowisk.
- Jaskinie te były miejscami rytuałów animistycznych i szamańskich, związanych z polowaniem i kultem duchów.
- Malowidła powstawały w trudnych warunkach, w ciemności, z użyciem prymitywnych narzędzi i technik, wymagając dużej organizacji i współpracy.
- Podkreślenie wysokiego poziomu artystycznego i technicznego wykonania malowideł, które nie mogły być dziełem pojedynczego szamana.
- Porównanie poziomu techniki ówczesnych ludzi z późniejszymi narzędziami i technologiami, podkreślające wyjątkowość tych dzieł.
- Wprowadzenie koncepcji Vere Gordona Childe o rewolucjach neolitycznej i urbanistycznej jako kluczowych etapach rozwoju społecznego.
- Odkrycie Göbekli Tepe i jego znaczenie dla rewizji dotychczasowych teorii o rozwoju cywilizacji i społeczeństw rolniczych.
- Zestawienie Göbekli Tepe z Jerychem jako przykładami najstarszych osad miejskich i ich datowania.
- Podkreślenie, że rozwój świadomości i życia społecznego niekoniecznie wynikał jedynie z rozwoju materialnej bazy.
Full Transcript — Download SRT & Markdown
Speaker A
Nie powiem państwu o czym będzie ten odcinek, ponieważ chciałbym, żeby jego temat skrystalizował się sam.
Speaker A
Zaczniemy jednak od historii sztuki.
Speaker A
W 1879 roku w Hiszpanii, w pobliżu miasteczka Santillana del Mar, odkryto jaskinię Altamira, a w niej zbiór malarstwa ściennego tak niewiarygodnie wysokiej jakości artystycznej, że wybitni naukowcy zarzucili odkrywcy fałszerstwo.
Speaker A
Stwierdzili, że albo namalował on freski sam, albo wynajął zawodowego malarza, ponieważ jest wykluczone, żeby coś podobnego mógł stworzyć człowiek jaskiniowy.
Speaker A
Dopiero w 1902 roku, gdy odkryto wiele następnych podobnych stanowisk, odwołano krzywdzące zarzuty.
Speaker A
Obecnie przyjmuje się, że najstarsze rysunki pochodzą z kultury oryniackiej, czyli mniej więcej 35 000 lat temu, a główne dzieła z kultury madaleńskiej, mniej więcej 17-15 000 lat temu.
Speaker A
W 1940 roku w pobliżu francuskiego miasteczka Montignac odkryta została przypadkowo jaskinia Lascaux z malowidłami o podobnej wartości artystycznej.
Speaker A
Pablo Picasso, wówczas już wielka gwiazda awangardy, miał powiedzieć krótko po zwiedzeniu Lascaux, podsumowując całą sztukę nowoczesną.
Speaker A
Niczego nowego nie wynaleźliśmy.
Speaker A
Obydwie jaskinie należą do kompleksu nazywanego regionem franko-kantabryjskim, leżącego w północnej Hiszpanii, Pirenejach i południowej Francji i obejmującego dziesiątki podobnych stanowisk sztuki prehistorycznej.
Speaker A
W 1963 Lascaux, a w 1979 roku Altamira, zostały zamknięte dla publiczności z powodu pogarszającego się stanu malowideł.
Speaker A
Ale po latach zostały udostępnione ich repliki.
Speaker A
Wykonano w nich przejścia dla zwiedzających, ułatwiające podziwianie dzieł, ale utrudniające wyobrażenie sobie, jak one powstały.
Speaker A
Historycy i antropolodzy są na ogół zgodni, że jaskinie były świątyniami ówczesnych animistycznych religii i miejscami odprawiania szamańskich rytuałów, których celem było zdobywanie przychylności duchów w polowaniu i świętowaniu myśliwskich sukcesów.
Speaker A
Ja chciałbym jednak zwrócić uwagę na inny aspekt tych fascynujących znalezisk.
Speaker A
Fotografie przedstawiają wnętrza jaskiń, a raczej ich kopii.
Speaker A
W chwili odkrycia jaskinie wypełnione były w znacznej części warstwami ziemi naniesionej tam prawdopodobnie w wyniku topnienia lodowców.
Speaker A
Na tym zdjęciu widoczna jest grupa wizytująca Lascaux tuż po jej odkryciu.
Speaker A
Proszę zwrócić uwagę na łeb zwierzęcia oraz na rozkopane warstwy naniesionego gruntu, a także na ogólne proporcje malowidła i ludzkich postaci.
Speaker A
Z kolei to zdjęcie przedstawia ogólny widok tak zwanej sali byków w jaskini Lascaux.
Speaker A
Głowa tego zwierzęcia widoczna była na poprzedniej fotografii.
Speaker A
Jego sylwetka ma niemal 5 metrów długości i należy ona do kompleksu sylwetek przez wszystkich badaczy uznanych za mniej lub bardziej świadomą kompozycję.
Speaker A
Ta kompozycja wydaje się czytelna w sali oświetlonej w ówczesnym światłem elektrycznym, ale malowidła powstawały prawdopodobnie w niemal kompletnej ciemności, gdy jedynymi źródłami światła mogły być pochodnie lub prymitywne kaganki.
Speaker A
Nawet w jaskini wypełnionej naniesioną ziemią, większość partii malowideł była poza zasięgiem ręki dorosłego człowieka.
Speaker A
To jest skopiowana sylwetka naniesiona na sylwetkę zwierzęcia.
Speaker A
Człowiek ma rozstaw rąk równy jego wysokości, a więc stojący w miejscu malarz mógł w najlepszym razie objąć mniej niż pół długości malowidła.
Speaker A
Proszę zwrócić przy tym uwagę na samo malowidło.
Speaker A
Linia rysująca sylwetkę nie wygląda jak sklejona z nieprecyzyjnych odrębnych pociągnięć, ale ma modulowaną grubość i sprawia wrażenie malowanej w całości z tak zwanej wolnej ręki.
Speaker A
Ówcześni malarze posługiwali się podobno jakimiś prymitywnymi pędzlami czy tamponami, ale również prostymi aerografami, czyli rurkami służącymi do napylania pigmentu na ścianę.
Speaker A
Poza tym do wykonania malowidła potrzebne były nie zbierane przypadkowo, ale przygotowane wcześniej, zgromadzone w jakichś pojemnikach znaczne ilości pigmentów.
Speaker A
Bez względu na technikę, wykonanie takiego malowidła, które nawet dla współczesnego oka wydaje się znakomitą, kompletną, całkowicie kontrolowaną formą, nie mogło być wynikiem działania pogrążonego w narkotycznym transie szamana, jak to sobie wyobrażali posthipisowscy naukowcy.
Speaker A
Do wykonania takiego jednego malowidła, a jaskinie kryją ich setki, potrzebny był zespół doskonale zorganizowanych, bo pracujących w ciemności, ludzi potrafiących w kolejnych fazach powstawania kompleksu dzieł.
Speaker A
A więc przez setki i tysiące lat przygotowywać oświetlenie, zbierać i preparować pigmenty, przygotowywać pędzle i aerografy, budować i przestawiać rusztowania, a potem stojąc na tych rusztowaniach tworzyć kawałek po kawałku spójne, genialne dzieła.
Speaker A
Wszystko to działo się kilkanaście tysięcy lat temu.
Speaker A
W epoce kamienia łupanego, kiedy ludzie nie mieli żadnych precyzyjnych narzędzi służących do najprostszej obróbki drewna, z którego miałyby wykonywane być rusztowania, a budowane być musiały, ponieważ o ile mi wiadomo, jaskiniowcy nie potrafili fruwać pod sufitem.
Speaker A
Taki prymitywny sierp z wypalanej gliny pochodzi z Iraku z 3000 roku przed Chrystusem.
Speaker A
A więc powstał ponad 10 000 lat później.
Speaker A
I przy takim, w zasadzie zerowym stanie techniki, wspólnoty współpracujących ludzi stworzyły coś tak niewiarygodnie wybitnego, tak bezdyskusyjnie wielkiego, że to coś Pablo Picasso odebrało mowę.
Speaker A
I podkreślam.
Speaker A
Żadna z tych kresek na ścianach i sklepieniach jaskiń nie namalowała się sama.
Speaker A
Proszę sobie wyobrazić, jakiej organizacji wymagało tworzenie takiego dzieła i jak silna musiała być motywacja skłaniająca tych jaskiniowych ludzi do podjęcia tak gigantycznego wysiłku.
Speaker A
A teraz proszę jeszcze uwzględnić fakt, że ten wysiłek podejmowali ludzie, którzy żyli na najniższym z możliwych poziomie zaspokajania elementarnych potrzeb biologicznych.
Speaker A
Ludzie w tej epoce nie znali koła ani naczyń, nie mieli pił, siekier i gwoździ.
Speaker A
Ale mieli olśniewającą sztukę.
Speaker A
I jak to było możliwe?
Speaker A
W 1936 roku, działający wówczas w Szkocji australijski archeolog marksistowski Vere Gordon Childe, opublikował książkę pod tytułem Człowiek stwarza samego siebie.
Speaker A
A nieco później ciąg dalszy pod tytułem Co wydarzyło się w historii.
Speaker A
W 1944 roku Childe napisał dla Ligi Młodych Komunistów, czyli młodzieżówki Międzynarodówki Komunistycznej Kominternu, dwie książki pod tytułem Postęp i archeologia oraz Historia narzędzi.
Speaker A
W swoich publikacjach Childe wprowadził i spopularyzował pojęcia rewolucji neolitycznej i rewolucji urbanistycznej, czyli przejścia ludzkości od społeczeństw myśliwsko-zbierackich do rolniczych oraz procesu powstawania pierwszych miast.
Speaker A
Miały one w logiczny sposób poprzedzać rewolucję przemysłową, której wynikiem było społeczeństwo kapitalistyczne i uzupełniać ewolucjonistyczną wizję historii ludzkości, której siłą napędową jest rozwój bazy materialnej i tak zwanych sił wytwórczych.
Speaker A
W tej obowiązującej do dzisiaj, a w każdym razie nauczanej w szkołach koncepcji rozwoju społecznego, świadomość i wyższe formy życia społecznego miały być wynikiem rozwoju właśnie tej materialnej bazy.
Speaker A
Jeszcze w 1963 roku, blisko granicy Turcji i Syrii, odkryto stanowisko nazwane Göbekli Tepe.
Speaker A
Ale z jakich przyczyn nie podjęto dokładniejszych badań?
Speaker A
Dopiero w 1994 roku, a więc bardzo niedawno, niemiecki archeolog Klaus Schmidt rozpoczął wykopaliska, które doprowadziły do odkrycia zespołu kamiennych konstrukcji o nieznanym przeznaczeniu.
Speaker A
Odsłonięty do tej pory kompleks obejmuje trzy warstwy.
Speaker A
Najmłodszą datowaną na mniej więcej 8000 lat przed naszą erą.
Speaker A
Dzisiaj się mówi przed Chrystusem.
Speaker A
Czyli sprzed 10 000 lat, średnią datowaną na około 8 do 8800 przed Chrystusem.
Speaker A
Oraz najstarszą datowaną na około 9600 do 8800 przed Chrystusem.
Speaker A
A więc realizację założenia rozpoczęto około 11 500 lat temu.
Speaker A
Warto dodać, że początki zaliczanego do tak zwanej kultury natufijskiej, a uważanego za jedno z najstarszych miast na świecie Jerycha, datowane są wprawdzie podobnie.
Speaker A
Ale pierwsze ślady tak zwanych murów Jerycha i oceniana na 8,5 metra wysokości wieża pochodzą podobno mniej więcej z roku 8000 przed Chrystusem.
Speaker A
A ich pozostałości wyglądają tak.
Speaker A
Odkryte niedawno znacznie starsze Göbekli Tepe tworzy zespół około 20, z tym, że do 2004 roku odkopano cztery, kręgów o średnicy 10 do 30 metrów, otoczonych połączonymi kamiennymi ścianami megalistycznymi słupami.
Speaker A
W centrum każdego kręgu ustawione były dwa samodzielne megality.
Speaker A
O ile ściany wypełnione były zgrubnie obrobionymi kamieniami, to słupy miały precyzyjną precyzyjnie opracowaną formę i zdobione były dekoracjami wymagającymi znakomitego warsztatu i wybitnego talentu artystycznego.
Speaker A
Największy ze słupów, nie wydobyty jeszcze z pobliskiego kamieniołomu, ma 7 metrów wysokości i 3 metry szerokości i waży około 50 ton.
Speaker A
Przeciętny z około 200 słupów całego założenia miał 6 metrów wysokości i ważył około 20 ton.
Speaker A
Ponieważ ślady działalności rolniczej, a były to prawdopodobnie ziarna zbóż, znaleziono tylko w najwyższej i najmłodszej warstwie wzgórza.
Speaker A
Oznacza to, że główny zespół powstał przed postulowaną przez Gordona Childe'a rewolucją neolityczną.
Speaker A
Należy pamiętać, że odkryte w 1958 roku anatolijskie miasto Çatalhöyük budowano od 7500 roku przed Chrystusem, ale odkryty kształt osiągnęło ono około roku 6000, czyli 2000 lat później.
Speaker A
Piramidy Starego Państwa w Gizie zbudowano około 2500 roku przed Chrystusem, czyli około 6000 lat później.
Speaker A
A kultura minojska rozkwitła o kolejne 1000 lat później.
Speaker A
Nie wiadomo, jakie było przeznaczenie kamiennych kręgów Göbekli Tepe.
Speaker A
Ich odkrywca Klaus Schmidt twierdzi, że był to rodzaj sanktuarium i nazwał je nawet górską katedrą, do której zmierzały pielgrzymki z odległości nawet do 150 km.
Speaker A
Tak czy inaczej, nie da się im przypisać żadnej funkcji praktycznej, a to, czy kiedykolwiek odczytamy jej symbolikę, nie ma w tym przypadku żadnego znaczenia.
Speaker A
Znaczenie ma to, że nawet używając naciąganej nomenklatury naukowej, która stworzyła pojęcie neolitu przedceramicznego, a więc epoki wprawdzie już rolniczej, ale nie znającej jeszcze glinianych naczyń, możemy powiedzieć, iż budowa takiego założenia przez ludzi dysponujących jedynie narzędziami kamiennymi, wymagała zupełnie niewyobrażalnego wysiłku fizycznego i organizacyjnego.
Speaker A
Planowania inwestycji w perspektywie dziesiątek lat, sprawnego zaopatrzenia w żywność dla licznych robotników bez znajomości uprawy i hodowli oraz rozwiązania problemów transportowych wcale nie łatwiejszej dla współczesnej techniki.
Speaker A
I to wszystko bez jakiegokolwiek celu praktycznego.
Speaker A
Bez wpływu na polepszenie warunków życia.
Speaker A
Ludzi, którzy to nieprawdopodobne założenie zaplanowali i zbudowali.
Speaker A
Co motywowało tych ludzi do tak ogromnego wysiłku?
Speaker A
Do tak długotrwałej pracy.
Speaker A
Co spowodowało, że zanim skonstruowali koło, taczkę, wóz drabiniasty i samochód, zanim zrobili pierwsze wygodne łóżko i pierwszy fotel, zanim usiedli przed pierwszym telewizorem, a nawet zanim skonstruowali pierwszy młotek, piłę i siekierę, gołymi rękami wznieśli coś, z czego nie mieli żadnego praktycznego pożytku.
Speaker A
No dobrze, powie ktoś.
Speaker A
Odprawianie magicznych rytuałów miały jednak sens praktyczny, ponieważ w przekonaniu tych pierwotnych ludzi, dodawało im być może odwagi i siły do polowań.
Speaker A
No dobrze, można odpowiedzieć.
Speaker A
Ale magiczne rytuały można odprawiać również pod świętym drzewem, w świętym gaju czy przy świętym źródle.
Speaker A
Na dodatek po wypaleniu paru skrętów, co jest prawdopodobnie bardzo przyjemne.
Speaker A
A skutek powinien być ten sam, bez tego potwornego wysiłku, jaki najprawdopodobniej całkowicie dobrowolnie.
Speaker A
A raczej w imię jakiejś abstrakcyjnej idei podejmowali ludzie uważani przez nas za prymitywnych.
Speaker A
Odróżnienie pojęć kultura i cywilizacja nie jest proste.
Speaker A
Angielski antropolog Edward Tylor nie potrafił ich odróżnić.
Speaker A
W książce z 1871 roku pod tytułem Kultura prymitywna podał pokutującą do dnia dzisiejszego definicję.
Speaker A
Kultura albo cywilizacja ujęte w szerokim sensie etnograficznym, jest kompleksową całością obejmującą wiedzę, wiarę, sztukę, moralność, prawa, zwyczaje, oraz wszelkie inne zdolności i nawyki nabyte przez człowieka jako członka społeczeństwa.
Speaker A
W definicji tej nie ma jednak mowy o tak zwanej technice, czyli o narzędziach, chyba że mieszczą się one w pojęciach zdolności i nawyków.
Speaker A
Z kolei według wybitnego myśliciela Feliksa Konecznego, cywilizacja jest to metoda ustroju życia zbiorowego.
Speaker A
I w obrębie tak zdefiniowanych cywilizacji mogą powstawać różne kultury, będące odmianami cywilizacji.
Speaker A
Definicji kultury i cywilizacji pojawiło się mnóstwo.
Speaker A
W 1952 roku spisali je amerykańscy antropolodzy Alfred Kroeber i Clyde Kluckhohn w książce pod tytułem Kultura, krytyczny przegląd koncepcji i definicji.
Speaker A
Nie ma w nich jednak uwzględnionego pewnego istotnego moim zdaniem aspektu, który przedstawię tak.
Speaker A
Różnorodne ludzkie działania i zachowania można podzielić na dwie grupy.
Speaker A
Jedna grupa obejmuje cały wysiłek, którego celem jest ograniczenie wysiłku albo zwiększenie jego wydajności.
Speaker A
Wszystkie maszyny, urządzenia, techniki i technologie służą temu, żeby praca ludzka była mniej uciążliwa i bardziej efektywna.
Speaker A
A skutkiem tego jest uczynienie życia łatwiejszym.
Speaker A
W gruncie rzeczy mówimy o tworzeniu coraz doskonalszych ludzkich ekstensji.
Speaker A
Powiększających zasięg i skuteczność ludzkiego działania.
Speaker A
Przykładowo, karabin jest lepszą ekstensją niż sztylet, bo zabijać można dusząc kogoś własnymi rękami.
Speaker A
Wygodnie jednak zrobić to sztyletem.
Speaker A
Ale za pomocą karabinu można zabijać na odległość i to maszynowo.
Speaker A
Podobnie młot pneumatyczny jest wygodniejszy od młota ręcznego i powoduje mniejsze zmęczenie ludzkich rąk.
Speaker A
Otóż wszystkie te techniczne ekstensje służące ułatwianiu ludzkiego życia, te wszystkie autostrady, samochody, telefony, internet, kanalizacja, elektryczność i cała organizacja służąca ich produkcji, intuicyjnie kojarzy się nam z pojęciem cywilizacji, którą czasami nazywa się kulturą techniczną.
Speaker A
Jednak z poprzednich odcinków tej serii oraz z przykładów przedstawionych na początku tego odcinka wynika, że w tym okresie historii ludzkości, kiedy raczej na pewno nie było świadomie tworzonej ideologii i społecznego programu działań, ludzie zadowalali się egzystencją na poziomie niewiele wyższym od zwierzęcego.
Speaker A
Bo każde zwierzę poluje na pożywienie i każde wygrzebuje w ziemi jakąś norę do zamieszkania.
Speaker A
A tym były domy ludzi z epoki kamienia łupanego.
Speaker A
Ale z zupełnie niezrozumiałych powodów, gigantyczny, wręcz nieprawdopodobny wysiłek wkładali w działania drugiego rodzaju.
Speaker A
Malowanie i budowę czegoś, co nie miało żadnego znaczenia praktycznego.
Speaker A
Ale było istotne dla tej sfery ich życia, która wydaje się dzisiaj wielu sferą fantomów i wyobrażeń.
Speaker A
I nawet dziś, gdy treść pojęć uległa zatarciu, takie działania, to znaczy działania w sferze symboli, skłonni jesteśmy intuicyjnie kojarzyć z pojęciem kultura.
Speaker A
Warto przy tym dodać, że w tym samym czasie zwierzęta całą swoją energię koncentrowały nie na fantasmagoriach, ale na polowaniu, jedzeniu, trawieniu, wydalaniu i kopulacji, przeżywając w ich wyniku różne odmiany przyjemności.
Speaker A
I tak długo, jak długo istnieć będą ich gatunki, swoje życie przeżywać będą raczej w taki sam sposób.
Speaker A
Pora, żeby przedstawić najprostsze, a moim zdaniem wcale nie najpłytsze definicje cywilizacji i kultury.
Speaker A
Cywilizacja to wszystko, co ułatwia człowiekowi życie.
Speaker A
Kultura to wszystko, co człowiekowi życie utrudnia.
Speaker A
Związek między kulturą a cywilizacją jest jednak jednokierunkowy i niezmienny.
Speaker A
Nawet jeśli naturalnym celem człowieka jest ułatwianie sobie życia, to warunkiem produkcji narzędzi ułatwiających życie jest wcześniejsze utrudnienie sobie życia i podjęcie wysiłku w celu opanowania wiedzy i umiejętności pracy.
Speaker A
Jeśli ktoś spróbuje odwrócić ten kierunek i najpierw ułatwić i uprzyjemnić sobie życie, na przykład słodkim lenistwem, to nic nie stworzy za niego samochodu, samolotu czy automatycznej pralki.
Speaker A
Nie wiemy, jakie były motywacje ludzi tworzących kolejną epokę w ich dziejach, ale historia Altamiry, Lascaux czy Göbekli Tepe wskazuje na to, że ludzkość osiągnęła dzisiejszy poziom rozwoju i stworzyła cywilizację właśnie dlatego i właśnie w tej kolejności, że najpierw stworzyła kulturę, której najwyższym, godnym największego wysiłku celem był symbol.
Topics:kultura prehistorycznajaskinie Altamirajaskinie Lascauxsztuka jaskiniowaGöbekli Teperewolucja neolitycznaVere Gordon Childehistoria sztukianimizmcywilizacja
