Speaker A
Ponieważ pojawiły się wątpliwości, czy czytam, czy mówię z pamięci, wyjaśniam, że oczywiście pomagam sobie notatkami wyświetlanymi na tym komprompterze.
Wykład o pojęciu wolności, analizie koncepcji Isaiaha Berlina oraz związku wolności z dobrobytem i pracą.
Ask about this video. Answers come from its transcript only — with the timestamp, so you can check them.
Generated from the transcript and can be wrong — check the timestamp.
Key Takeaways
- Wolność negatywna to prawo do niedziałania, wolność pozytywna to prawo do działania zgodnie z wolą.
- Realna wolność wymaga posiadania środków materialnych i niematerialnych, czyli dobrobytu.
- Produkcja dóbr wymaga ograniczenia wolności negatywnej producenta i dyscypliny.
- Nie każde dobro poszerza wolność – istnieją dobra zbędne i szkodliwe.
- Pluralizm wartości umożliwia istnienie sprzecznych koncepcji wolności w jednym systemie.
What the video covers
- Wolność definiowana jest jako prawo i możliwość działania zgodnie z własną wolą oraz niedziałania wbrew niej.
- Isaiah Berlin rozróżnia wolność negatywną (wolność od przymusu) i pozytywną (wolność do działania zgodnie z wolą).
- Berlin uważa, że wolność negatywna jest istotą wolności, a wolność pozytywna ogranicza wolność negatywną, co jest sprzeczne z definicją wolności.
- Wolność negatywna to prawo do niedziałania, natomiast wolność pozytywna wymaga posiadania środków materialnych i niematerialnych.
- Realna wolność wymaga dobrobytu, czyli posiadania dóbr umożliwiających działanie zgodne z własną wolą.
- Produkcja dóbr wymaga ograniczenia wolności negatywnej producenta poprzez dyscyplinę i udział w procesie produkcji.
- Dobra dzielą się na użyteczne, zbędne (pozorne) oraz szkodliwe, w zależności od efektu dla konsumenta.
- Praca to zorganizowany wysiłek prowadzący do powstawania dóbr lub usług, która może być użyteczna lub szkodliwa.
- Wolność pozytywna bez środków do działania jest fikcją, a ograniczenia wolności negatywnej są konieczne dla produkcji dóbr.
- Pluralizm wartości pozwala na istnienie sprzecznych wartości w jednym systemie, co jest próbą rozwiązania paradoksu wolności.
Full Transcript — Download SRT & Markdown
Speaker A
Gdybym improwizował, a mam skłonności do dygresji, odcinek trwający pół godziny trwałby na pewno jakieś sześć godzin, a ja dopiero bym się rozkręcał.
Speaker A
Po prostu w rzeczywistości totalnie zakłamanej, każde, nawet najprostsze zdanie domaga się przynajmniej stu stron przypisów.
Speaker A
To tyle zakulisowych plotek.
Speaker A
Pojęcie wolność pochodzi od słowa wola i oznacza prawo i możliwość działania zgodnie z własną wolą oraz niedziałania wbrew własnej woli.
Speaker A
Jest to definicja oczywista, intuicyjnie zrozumiała oraz najbardziej precyzyjna, jeśli wyciąga się z niej logiczne konsekwencje.
Speaker A
Zapewne już nieraz państwo ją słyszeli, a przynajmniej wydaje się państwu, że ją państwo słyszeli.
Speaker A
Dlatego powtórzę jeszcze raz: wolność to prawo i możliwość działania zgodnie z własną wolą oraz niedziałania wbrew własnej woli.
Speaker A
A teraz sprawdźmy, co ta definicja oznacza w praktyce.
Speaker A
W 1958 roku brytyjski filozof Isaiah Berlin napisał esej pod tytułem Dwie koncepcje wolności, w którym dokonał jednej z największych semantycznych manipulacji współczesnej filozofii, a raczej pseudofilozofii.
Speaker A
Rozwinął w nim sformułowany wcześniej przez Nietzschego i Zimela problem dwóch aspektów wolności: wolności negatywnej i wolności pozytywnej.
Speaker A
W takim ujęciu wolność negatywna to tzw. „wolność od” przymusu, konieczności, nakazów i zakazów. Jesteśmy wolni, ponieważ niczego nie musimy i niczego nie można nam zabronić. Jesteśmy wolni, ponieważ nie jesteśmy niewolnikami.
Speaker A
Wolność pozytywna to „wolność do”, czyli prawo do działania zgodnie z własną wolą. Jesteśmy wolni, ponieważ mamy prawo robić co się nam podoba. Jesteśmy wolni, ponieważ jesteśmy paniami/panami samych siebie.
Speaker A
W ujęciu Berlina istotę wolności stanowi wolność negatywna, natomiast koncepcja wolności pozytywnej jest problematyczna, ponieważ kryje się w niej ograniczenie wolności negatywnej, co jest sprzeczne z ogólną definicją wolności.
Speaker A
Nie może przecież być wolnością to, co wolność ogranicza.
Speaker A
Zdaniem Berlina człowiek nie może sam ograniczyć własnej wolności, bo sprzeniewierzyłby się dobrowolnie idei wolności i wyparł swego człowieczeństwa.
Speaker A
Jednym słowem, dążenie do wolności negatywnej i sprzeciw wobec wszelkiego przymusu stanowi według niego istotę człowieczeństwa.
Speaker A
Tak więc ograniczenie wolności jakość tkwiące w koncepcji wolności pozytywnej może być wynikiem wyłącznie jakiegoś przymusu zewnętrznego, co z kolei dyskwalifikuje samą koncepcję wolności pozytywnej jako aspektu prawdziwej wolności.
Speaker A
Rozwiązaniem tego paradoksu ma być tak zwany pluralizm wartości, zgodnie z którym w jednym systemie wartości mogą jednocześnie funkcjonować wartości wykluczające się.
Speaker A
Brzmi to dość pokrętnie, wypada więc, ze względu na ogromne znaczenie pojęcia wolności w ideologii współczesnej, wyjaśnić charakter manipulacji dokonanej przez Berlina.
Speaker A
Mówiąc precyzyjnie, wolność negatywna oznacza wyłącznie prawo do odmowy działania pod wpływem jakiegokolwiek przymusu, nakazu, zakazu zewnętrznego.
Speaker A
I na tym kończy się całkowicie treść pojęcia wolność negatywna, ponieważ prawo do jakiegokolwiek działania.
Speaker A
Zgodnego z własną wolą należy już do treści pojęcia wolności pozytywnej.
Speaker A
Oznacza to, że wolność negatywna jest po prostu tylko i wyłącznie prawem do niedziałania, prawem do nic nierobienia, prawem do bezczynności.
Speaker A
Podkreślam i proszę nie zarzucać mi drobiazgowości, bo mówimy o teorii człowieka uważanego za jednego z najwybitniejszych filozofów współczesności.
Speaker A
Jeśli człowiek chce na przykład leżeć bezczynnie, ale wygodnie, na przykład na wygodnej kanapie, to realizacja takiej potrzeby zakłada posiadanie kanapy, którą trzeba skądś wziąć.
Speaker A
Rozumiane precyzyjnie leżenie możliwe jest tylko w przypadku, gdy człowiek zwali się na ziemię jak wór kamieni i pozostanie tam tak jak leżąca statua wolności negatywnej.
Speaker A
To jest koniec.
Speaker A
To jest kropka.
Speaker A
Nie ma nic więcej.
Speaker A
Z kolei koncepcja wolności pozytywnej, czyli prawa do działania zgodnie z własną wolą jest również całkowitą fikcją.
Speaker A
Chodzi o to, że niemal do każdego działania zgodnego z własną wolą, z wyjątkiem może jedynie samogwałtu, człowiek potrzebuje dóbr materialnych i niematerialnych, bez których to działanie jest niemożliwe.
Speaker A
Można mieć prawo do podróżowania, ale żeby podróżować trzeba mieć samochód lub samolot albo bilet na przejazd lub przelot i trzeba mieć na to środki.
Speaker A
Inaczej można sobie podróżować po świecie pieszo, ale i boso i nago, bo buty i odzież też trzeba zrobić.
Speaker A
I o ile będziemy w stanie się poruszać o własnych siłach.
Speaker A
Można bowiem mieć prawo do życia, ale pożywienie, a coraz częściej nawet wodę trzeba żebrać, oczyścić i wyprodukować.
Speaker A
Albo kupić i na to też trzeba mieć środki.
Speaker A
Można oczywiście stołować się leżąc na śmietniku, ale pod warunkiem, że ktoś tam coś jadalnego wyrzuci.
Speaker A
Jednym słowem, wolność pozytywna rozumiana jako prawo do jest całkowicie pustym frazesem, jeśli nie posiada się środków do, czyli dóbr umożliwiających działanie zgodne z własną wolą.
Speaker A
Stan, w którym człowiek bytuje, dysponując wszystkimi dobrami.
Speaker A
Potrzebnymi do działania zgodnie z własną wolą.
Speaker A
Można nazwać dobrobyt.
Speaker A
I można powiedzieć, że warunkiem realnej wolności jest dobrobyt.
Speaker A
A bez dobrobytu wolność jest fikcją.
Speaker A
Na każdym poziomie cywilizacyjnym, a szczególnie w cywilizacji wysokich technologii.
Speaker A
Warunkiem powstania dóbr koniecznych do zaspokajania ludzkich potrzeb, czyli do działania zgodnie z własną wolą.
Speaker A
Jest opanowanie wysokich kwalifikacji zawodowych oraz kwalifikacji psychicznych, umożliwiających produkcję tych dóbr w dobrze zorganizowanym procesie produkcji i ich sprawną dystrybucję.
Speaker A
Oznacza to konieczność ograniczenia wolności negatywnej i poddania się dyscyplinie koniecznej do zdobycia wykształcenia oraz udziału w dobrze zorganizowanym procesie produkcji.
Speaker A
Oznacza to więc, że wyprodukowanie każdego dobra umożliwiającego realizację wolności pozytywnej konsumenta.
Speaker A
Jest zawarta jakaś część negatywnej wolności producenta.
Speaker A
Rzecz w tym, że nie każde dobro poszerza wolność pozytywną.
Speaker A
Dobra to najogólniej mówiąc wszystkie rzeczy materialne i niematerialne oraz usługi służące zaspokajaniu ludzkich potrzeb.
Speaker A
Pomijam tu na wszelki wypadek i dla czystości wykładu.
Speaker A
Tak zwane dobra naturalne, które nie mają w tym kontekście żadnego znaczenia.
Speaker A
Powstanie każdego dobra wymaga zorganizowanego wysiłku, czyli pracy.
Speaker A
Istnieją jednak takie rzeczy materialne i niematerialne, których wytworzenie wymaga znacznego wysiłku.
Speaker A
Ale albo nie służą one zaspokajaniu ludzkich potrzeb, albo są wręcz szkodliwe.
Speaker A
Można na przykład dużym nakładem trudu konstruować perpetuum mobile i może powstać przy tym urządzenie złożone z tysiąca kół zębatych.
Speaker A
Ale trudno jest wskazać potrzebę, z wyjątkiem potrzeby samego konstruktora, którą mogłaby taka maszyna zaspokoić.
Speaker A
Z kolei na przykład produkcja narkotyków przynosi zysk producentom, a narkotyki zaspokajają potrzebę narkomana.
Speaker A
Ale trudno zaprzeczyć, że zgon narkomana nie nastąpił z jego wyraźną szkodą.
Speaker A
Ze względu na społeczny aspekt tych rozważań można za kryterium podziału przyjąć efekt, jaki dobro powoduje dla jego konsumenta.
Speaker A
Pamiętając, że producent może być jednocześnie konsumentem.
Speaker A
Pod tym względem można wprowadzić rozróżnienie na dobra użyteczne, służące zaspokajaniu potrzeb konsumenta.
Speaker A
Dobra zbędne lub pozorne, które nie służą zaspokajaniu ludzkich potrzeb.
Speaker A
Na przykład dobrem pozornym jest urządzenie, które nie działa zgodnie z przeznaczeniem.
Speaker A
Oraz dobra szkodliwe, których konsumpcja powoduje szkodę konsumenta.
Speaker A
W języku fizyki praca to po prostu iloczyn siły i przesunięcia.
Speaker A
Ale w życiu społecznym nie każdy, nawet dobrze zorganizowany wysiłek jest pracą.
Speaker A
Praca to zorganizowany wysiłek, którego celem i skutkiem jest powstawanie dóbr materialnych, niematerialnych lub wykonywanie usług.
Speaker A
Podobnie jak w przypadku dóbr, pracę można podzielić na pracę użyteczną, czyli pracę prowadzącą do zaspokajania ludzkich potrzeb.
Speaker A
Pracę szkodliwą, której celem i skutkiem jest czynienie ludziom szkody.
Speaker A
Oraz najczęściej spotykaną pracę pozorną, która mimo włożonego wysiłku nie zaspokaja ludzkich potrzeb.
Speaker A
Do pracy pozornej można zaliczyć różne formy zorganizowanej lub spontanicznej.
Speaker A
Czasami nawet bardzo wyczerpującej zabawy.
Speaker A
Warunkiem powiększania realnej wolności jest posiadanie dóbr umożliwiających działanie zgodnie z własną wolą.
Speaker A
Ale warunkiem produkcji dóbr jest ograniczenie wolności negatywnej, czyli prawa do nic nierobienia.
Speaker A
Jednym słowem, warunkiem wolności jest ograniczenie wolności.
Speaker A
Brzmi to jak sprzeczność, ale nie ma w tym żadnej sprzeczności, ponieważ zdobycie ogromnych obszarów wolności.
Speaker A
Wymaga tylko jednego: ograniczenia prawa do leżenia na śmietniku.
Speaker A
Mimo to człowiek nie chce pracować.
Speaker A
Powód wyjaśniony został w jednym z poprzednich odcinków.
Speaker A
Korzystać z efektów pracy można bowiem dopiero po jej wykonaniu.
Speaker A
Czyli po wyprodukowaniu dobra.
Speaker A
Czyli najpierw trzeba przeżyć nieprzyjemność, żeby potem przeżyć przyjemność.
Speaker A
A przed tym każdego powstrzymuje zasada nieprzyjemności.
Speaker A
Niestety okazuje się, że wcale nie musi tak być.
Speaker A
Rzecz w tym, że istnieje tylko jeden sposób tworzenia dobrobytu.
Speaker A
Trzeba go wyprodukować.
Speaker A
Ale istnieją dwa sposoby jego zdobywania.
Speaker A
Dobra można wyprodukować samodzielnie.
Speaker A
Ale można je również zabrać producentowi siłą lub podstępem.
Speaker A
Czyli można je ukraść.
Speaker A
W dalszym ciągu pojęcia kradzież będę używać w znaczeniu przejęcia dowolnym sposobem dóbr wyprodukowanych przez inną osobę.
Speaker A
Bez jej zgody wyrażonej dobrowolnie, to znaczy bez przymusu i bez świadczenia rekompensaty.
Speaker A
Szkody poniesionej przez producenta.
Speaker A
Bez względu na to, czy takie działanie jest uznane za kradzież przez prawo.
Speaker A
Każdy, kto wyprodukował jakiekolwiek dobro umożliwiające zaspokajanie potrzeb.
Speaker A
Czyli powiększanie realnej wolności, poniósł ofiarę w postaci ograniczenia wolności negatywnej.
Speaker A
Poszerzyć swoją wolność może dopiero konsumując wyprodukowane dobro.
Speaker A
Na przykład jeżdżąc samochodem.
Speaker A
Konsumpcja dobra i korzystanie z wolności pozytywnej jest korzyścią.
Speaker A
Która rekompensuje, czasami z nawiązką, stratę wolności negatywnej.
Speaker A
Poniesioną dla produkcji dobra.
Speaker A
Jeśli producent zostanie pozbawiony wyprodukowanego przez niego dobra, poniesie wyłącznie stratę.
Speaker A
Dlatego każdy chce zachować prawo do wyłącznego decydowania o sposobie używania jego dobra.
Speaker A
To prawo to prawo własności.
Speaker A
I chociaż dotyczy ono dóbr, to w istocie jest prawem własności do wolności.
Speaker A
Tylko bowiem prawo własności chroni realną wolność człowieka.
Speaker A
Kradzież jest naturalnym zachowaniem każdej żywej istoty.
Speaker A
Wśród zwierząt skrajnym przypadkiem kradzieży jest kradzież ciała ofiary.
Speaker A
W celu jego zjedzenia.
Speaker A
Ofiary jednak starają się uciekać lub bronić.
Speaker A
Dobrobyt wprawdzie można ukraść, ale żaden producent nie chce stracić dobra.
Speaker A
W które zainwestował swoją wolność negatywną i które powiększa jego wolność pozytywną.
Speaker A
I będzie bronił się przed kradzieżą nawet siłą.
Speaker A
Kradzież jest więc ryzykowna.
Speaker A
Można oberwać po głowie.
Speaker A
Poza tym na dobrobyt składa się wiele dóbr i nikt nie jest w stanie samodzielnie produkować ani nawet ukraść wszystkich potrzebnych mu dóbr.
Speaker A
Na świecie, gdzie każdy wyprodukował jakieś dobro, jest on jego właścicielem.
Speaker A
I ma prawo bronić go przed kradzieżą.
Speaker A
Jedyną racjonalną metodą pozyskiwania dóbr jest więc ich dobrowolna wymiana.
Speaker A
Miejscem wymiany dóbr jest rynek.
Speaker A
Człowiek pragnie wolności.
Speaker A
A więc celem człowieka nie jest produkcja dóbr, ale ich zdobywanie i konsumpcja.
Speaker A
Człowiek podejmuje produkcję nie dlatego, że ma na to ochotę, ale dlatego, że nie ma innego wyjścia, ponieważ wie.
Speaker A
Że nie mając dóbr na wymianę, nie zdobędzie innych potrzebnych mu dóbr.
Speaker A
Jest to istotne, ponieważ wpływa na charakter transakcji wymiany.
Speaker A
Zawieranych na rynku.
Speaker A
Jeśli jeden producent produkuje buty, a drugi rękawiczki i każdy z nich robi swoje szybciej, wydajniej i lepiej od drugiego.
Speaker A
To bez trudu potrafi nie tylko zaspokoić własne potrzeby, ale i wyprodukować znaczną nadwyżkę.
Speaker A
Która może zaspokoić potrzeby innych producentów.
Speaker A
Wyprodukowanymi nadwyżkami producenci mogą się wymieniać.
Speaker A
Jednak nikt przy zdrowych zmysłach nie będzie produkował czegokolwiek, co kosztuje go utratę wolności negatywnej.
Speaker A
I zmusza do działania tylko po to, żeby to coś się zmarnowało.
Speaker A
Każdy będzie starał się wyprodukować tylko tyle, ile jest w stanie wymienić na inne potrzebne mu dobra.
Speaker A
Powiększające jego wolność pozytywną.
Speaker A
Gdyby wyprodukował więcej niż jest w stanie wymienić, nadwyżka się zmarnuje.
Speaker A
Zmarnuje się zatem i jego utracona dla produkcji wolność.
Speaker A
Takie działanie byłoby równie bezsensowne jak mnożenie nieprzyjemności.
Speaker A
Bez perspektywy przeżycia przyjemności.
Speaker A
Dlatego jedyną zasadą ekonomiczną rządzącą rynkiem jest zasada mnożenia korzyści.
Speaker A
I minimalizowania kosztów.
Speaker A
Najefektywniejsza jest oczywiście kradzież, ponieważ daje korzyści bez konieczności ponoszenia jakichkolwiek kosztów.
Speaker A
Ale zwykle ma miejsce optymalizacja relacji kosztów do korzyści.
Speaker A
Ludzie w naturalny sposób dążą do tego, żeby powiększać własną wolność.
Speaker A
Bez konieczności ograniczania wolności ponad to, co konieczne.
Speaker A
Przy wymianie bezpośredniej raczej wykluczony jest przypadek kradzieży w postaci czystej.
Speaker A
Bo trudno mówić wtedy w ogóle o jakiejkolwiek wymianie.
Speaker A
Ale często zdarza się, że strony próbują nawzajem oszukiwać się, oferując w zamian za dobro pełnowartościowe.
Speaker A
Dobro niepełnowartościowe, pozorne albo nawet szkodliwe.
Speaker A
Czego strona przeciwna nie jest w stanie rozpoznać z różnych względów.
Speaker A
Zwykle jednak oszustwo ujawnia się w trakcie korzystania z dobra.
Speaker A
A ponieważ sprawcę można zidentyfikować, istnieje możliwość jego ukarania i wyegzekwowania odszkodowania.
Speaker A
A w najgorszym przypadku sprawca traci partnera do wymiany i reputację.
Speaker A
Powszechnie uważa się, że wymiana bezpośrednia jako zasada wymiany dóbr dawno już odeszła w przeszłość.
Speaker A
I zdarza się jedynie w wyjątkowych przypadkach.
Speaker A
A na szerszą skalę tylko w gospodarkach prymitywnych.
Speaker A
Nie jest to prawda.
Speaker A
A raczej jest to całkowita nieprawda.
Speaker A
Każda transakcja dokonywana na każdym rynku, niezależnie od stopnia jego zorganizowania lub zdezorganizowania.
Speaker A
Jest transakcją wymiany bezpośredniej.
Speaker A
To znaczy transakcją bezpośredniej wymiany wolności między konkretnym producentem.
Speaker A
A konkretnym konsumentem tego samego dobra.
Speaker A
Trzeba to wyjaśnić, ponieważ zrozumienie tego faktu jest bardzo proste.
Speaker A
Ale zostało ono wyparte ze społecznej świadomości dla zatuszowania zasady działania systemu powszechnego okradania się.
Speaker A
Niezależnie bowiem od liczby transakcji nazywanych pośrednimi, etapów transportu, hurtu, półhurtu.
Speaker A
Kolejnych zmieniających się właścicieli, tak naprawdę stanowią one tylko rozciągniętą w czasie i przestrzeni drogę.
Speaker A
Na której dobro, którego produkcja pomniejszyła wolność producenta, dotarło do konsumenta.
Speaker A
Którego wolność ono powiększyło.
Speaker A
Ponieważ utrata wolności producenta może być zrekompensowana wyłącznie przez jakieś inne potrzebne mu dobro.
Speaker A
Całe zagadnienie sprowadza się do tego.
Speaker A
Przez kogo dobro to zostało wyprodukowane.
Speaker A
Czy przez konsumenta.
Speaker A
Czy przez kogoś innego.
Speaker A
A raczej czy konsument w ogóle wyprodukował i przekazał na rynek jakieś dobro.
Speaker A
Które można nazwać dobrem ekwiwalentnym.
Speaker A
Albo dobrem zamiennym.
Speaker A
Oczywiście na rynku tak zwanej wymiany pośredniej, kiedy dobra są nieustannie wymieniane.
Speaker A
Kupowane, sprzedawane.
Speaker A
I to nie dla konsumpcji, ale dla dalszego obrotu.
Speaker A
Nie ma możliwości, żeby konsument dobra oddał bezpośrednio producentowi dobro zamienne.
Speaker A
Jeśli jednak nie wyprodukuje on takiego dobra zamiennego i nie wprowadzi go na rynek, nie wprowadzi go do obrotu.
Speaker A
Utrata wolności producenta będzie musiała być zrekompensowana jakimś dobrem wyprodukowanym przez innego producenta.
Speaker A
Przez innego producenta, który będzie na to musiał poświęcić własną wolność.
Speaker A
Podczas gdy konsument będzie konsumował dobro.
Speaker A
Bez konieczności utraty wolności.
Speaker A
Mówiąc wprost, ktoś, kto korzysta z dobra nie produkując żadnego dobra zamiennego, zawsze kogoś okrada.
Speaker A
Bo korzysta z czyjejś wolności bez płacenia za nią własną wolnością.
Speaker A
I w nawet najbardziej skomplikowanym systemie wymiany zawsze znajdzie się ktoś.
Speaker A
Dla kogo zabraknie tego dobra, którego nie wyprodukował złodziej.
Speaker A
Ktoś, kto został przez niego okradziony i to okradziony jak najbardziej bezpośrednio.
Speaker A
Taka kradzież jest utrudniona, gdy przedmiotami wymiany są konkretne dobra, ponieważ łatwiejsza jest wtedy weryfikacja ich użyteczności.
Speaker A
Masową kradzież, na dodatek uprawianą bez poczucia winy, a nawet bez świadomości kradzieży.
Speaker A
Umożliwił nam współczesny pieniądz.
Speaker A
Ale o pieniądzu będzie mowa w następnym odcinku.
Speaker A
Dziękuję bardzo.
Topics:wolnośćIsaiah Berlinwolność negatywnawolność pozytywnadobrobytpracadobra materialnedobra niematerialnefilozofia wolnościpluralizm wartości
