MECHANIZM KULTURY – PRZYMUS – POJĘCIA PODSTAWOWE CZ. 3 — Transcript

Chyba w kilku miejscach zdarzyło mi się już zapowiadać, że właśnie ten aktualnie omawiany temat jest najważniejszy i fundamentalny.

Ale ten odcinek chyba rzeczywiście jest najważniejszy i fundamentalny, ponieważ dotyczy antykulturowego tabu, na którym opiera się cała psychologiczna konstrukcja ideologii antykultury.

Zacznijmy jednak od odpowiedzi na fundamentalne pytanie kultury, kończące poprzedni odcinek.

Jeśli z jakichkolwiek powodów uznajemy, że każde dziecko, które w przyszłości będzie dorosłym człowiekiem, funkcjonującym w warunkach współczesnej cywilizacji i chcącym korzystać z jej dobrodziejstw, powinno opanować jakiekolwiek umiejętności kwalifikowane, wykraczające poza instynktowną umiejętność zaspokajania potrzeb fizjologicznych, czyli konstruować, budować i obsługiwać skomplikowane urządzenia, pisać książki i komponować symfonie, to musimy przyjąć do wiadomości fakt, iż żaden człowiek nie jest w stanie takich umiejętności opanować samodzielnie, ponieważ powstrzymuje go przed tym ochronny system demotywacyjny i że ich opanowanie wymaga przełamania tego mechanizmu.

A jedynym bodźcem, który ten mechanizm może przełamać jest przymus.

Jednym słowem, warunkiem rozwinięcia przez potencjalnego człowieka tych potencji, czyli tych kwalifikowanych umiejętności, które różnią go od zwierzęcia, a więc warunkiem uczłowieczenia człowieka jest przymus, a ponieważ człowiek sam nie jest w stanie do niczego się zmusić, musi to być przymus zewnętrzny.

Podkreślam od razu, bo to jest główną przyczyną nieporozumień, nie mówię o człowieku już w jakimś stopniu ukształtowanym, bo o tym będzie mowa w dalszej części, ale o człowieku w początkowej fazie rozwoju, którą to fazę każdy z nas przechodził będąc niemowlęciem.

W języku współczesnej krytycznej antykultury słowo przymus zostało objęte tabu, ale my zajmujemy się odideologizowaniem pojęć i również przymusowi trzeba przywrócić właściwe znaczenie, a obejmuje ono wyłącznie motywacje do działań wykraczających poza wymuszane przez naturalne popędy i nie ma żadnych podstaw, żeby przypisywać przymusowi jakiekolwiek inne znaczenie.

Współczesny człowiek, szczególnie wykonujący tak zwaną pracę umysłową, narażony jest na szybką utratę elementarnej sprawności fizycznej i dla jej utrzymania musi narzucić sobie jakąś dyscyplinę, choćby codziennych spacerów. Każdy trening, mający na celu wzrost wydajności oraz odporności organizmu, polega na regularnym i stopniowym zwiększaniu obciążeń, którego skutkiem jest uruchomienie mechanizmów adaptacyjnych, przyrost tkanki mięśniowej, zwiększenie wydajności płuc i tak dalej i tak dalej.

Można bardzo precyzyjnie określić, jaki wysiłek umożliwia utrzymanie posiadanej sprawności przeciętnej oraz szeroki zakres wysiłku, przy którym następuje wzrost wydajności i odporności organizmu bez pojawiania się negatywnych skutków treningu, na przykład w postaci uszkodzenia mięśni czy zwyrodnienia stawów.

Każdy trening, szczególnie w początkowej fazie, musi prowadzić do regularnego zmęczenia i czasowego bólu mięśni i warunkiem jego kontynuacji jest przełamanie mechanizmu demotywacyjnego, ale każdy wie to z własnego doświadczenia, że jeśli nie zostaną przekroczone granice adaptacyjne organizmu, to ten ból po kilku treningach mija i organizm staje się wydajniejszy i odporniejszy i nie ma żadnych podstaw, aby takiemu działaniu przypisywać patologiczny wpływ na ludzką psychikę.

Oczywiście inaczej jest w sporcie wyczynowym, który może, chociaż nie musi prowadzić do negatywnych skutków, ponieważ nadmierny wysiłek może powodować na przykład trwałe uszkodzenie stawów lub przedwczesne zużycie organizmu, a nawet zakłócenie funkcji psychicznych, ale mówimy tu o sytuacjach ekstremalnych i zwykle będących wynikiem świadomego wyboru dorosłego człowieka, ale przemoc jest tylko skrajną formą przymusu, a istnieją takie jego formy, których intuicyjnie w ogóle za przymus nie uważamy.

Wyrażając się precyzyjnie należy powiedzieć, że przymus jest to każdy czynnik, który skłania człowieka do podejmowania takich działań, których w konkretnym momencie z jakichkolwiek powodów mu się po prostu podjąć nie chce, jednym słowem, jeśli coś robię nie dlatego, że chcę, to robię to, bo muszę.

Jednak człowiek może robić coś, czego nie chce robić dlatego, że mu się zachce, ponieważ bodziec przełamujący niechęć do działania może być negatywny, ale i pozytywny.

Motywacja negatywna skłania człowieka do zapobiegania negatywnym skutkom zaniechania, mogę coś zrobić dlatego, żeby uniknąć kary, jednak ten sam skutek powoduje motywacja pozytywna, mogę coś zrobić po to, żeby dostać nagrodę.

Jeśli dziecko nie chce wstać z łóżka i pójść do szkoły, to można je zmotywować albo groźbą kary, albo obietnicą nagrody, nagroda zachęca do przełamania oporu, ale w istocie jest przymusem przełamującym ten opór, kalkulacja zysków i strat powoduje, że człowiek robi rzeczy nieco nieprzyjemne, żeby osiągnąć przyjemność wynagradzającą z nawiązką przeżytą nieprzyjemność.

Jednak nagroda jest takim samym środkiem przymusu do robienia tego, czego się robić nie chce, jak kara, przekonanie, że stosowanie tylko motywacji pozytywnych, czyli tylko nagród jest najlepszym rozwiązaniem, jest przekonaniem fałszywym, ponieważ w istocie taka metoda niczym nie różni się od tresury.

Do wyuczenia zwierząt pożądanych zachowań stosuje się metodę nazywaną tresurą, w której wykonanie takiej czynności jest natychmiast nagradzane przez tresera, na przykład kostką cukru, a działanie niepożądane jest natychmiast karane, na przykład uderzeniem bata i zarówno nagroda, jak i kara powodują przyjemne lub nieprzyjemne doznanie zmysłowe.

Tresura zwierząt opiera się przede wszystkim na systemie nagród i niemal nigdy nie stosuje się dotkliwych kar, chciałbym zobaczyć, co zostałoby z tresera lwa, który zbyt mocno by tego lwa uderzył za karę, chyba niewiele.

Wymachiwanie batem w cyrku to dopiero jest prawdziwy cyrk, ale dla publiczności, treserzy mają kieszenie pełne kostek cukru, orzeszków i czego tam jeszcze się nie używa do przekupywania zwierząt, ale treserzy tresują zwierzęta, a nie ludzi.

Metody tresury negatywnej stosowano przez wieki w nauczaniu ludzi, a ponieważ stosowanie kar powoduje pewniejszą reakcję niż stosowanie nagród, często wychowywanie sprowadzało się do tresury określonej mianem czarnej pedagogiki i stało się metodą dominującą w systemach, których celem było wyrobienie ślepego posłuszeństwa, tymczasem istnieje inna, znacznie skuteczniejsza metoda motywacji w nauczaniu umiejętności kwalifikowanych.

Autorytet to zdolność do skłaniania ludzi do postępowania zgodnie z własną wolą bez użycia przemocy.

Polski filozof Józef Maria Bocheński przedstawił podział na dwa rodzaje autorytetu.

Autorytet deontyczny wynika z posiadanej władzy i miejsca zajmowanego w hierarchii, z prawa i obowiązku, które mogą być egzekwowane innymi środkami przymusu.

Autorytet epistemiczny wynika z uznania kompetencji osoby posiadającej taki autorytet przez osoby ulegające jego wpływowi.

Wypada wymienić jeszcze autorytet najważniejszy w istotnym w tych rozważaniach rozwoju dziecka, które nie jest w stanie zrozumieć, a więc i ulegać innym formom autorytetu, jest to autorytet emocjonalny, wynikający ze związków emocjonalnych między dzieckiem a wychowawcą, którym we wczesnym dzieciństwie są z reguły rodzice, autorytet emocjonalny i epistemiczny, wynikające nie z narzucenia, ale poddania się wpływowi wewnętrznemu, skutkują skłonnością do naśladowania autorytetu jako wzorca postępowania, autorytet emocjonalny i epistemiczny są najłagodniejszymi, można powiedzieć, że bezinwazyjnymi formami przymusu, ale pamiętajmy, że one są formą przymusu.

Istnieje zasada, że jeśli zachodzi konieczność zastosowania przymusu, to im mniejszy jest udział przymusu wynikającego z autorytetu, tym większy jest udział innych form przymusu z jego skrajną formą przemocą.

Przemoc jest odwrotnie proporcjonalna do autorytetu, rodzice i wychowawcy, którzy nie mają autorytetu, muszą tolerować nieposłuszeństwo wychowanków albo skazani są na zastosowanie przemocy.

Każda nauka i każdy proces wychowania musi rozpocząć się od zastosowania przymusu, przynajmniej od chwili, gdy nauka zaczyna sprawiać nieprzyjemność albo krępować naturalną potrzebę wolności, czyli od chwili, gdy zaczyna działać naturalny demotywator, nawet jeśli zastosowany zostanie przymus pozytywny w postaci nagrody, to ma on zawsze źródło zewnętrzne, obojętne, czy jest to kostka cukru od tresera, nowy komputer kupiony przez rodziców, czy pochwała ze strony autorytetu, źródłem pozytywnego przeżycia nie jest ani samo działanie, ani jego efekt, bo działanie sprawia nieprzyjemność, a na efekty trzeba nieraz bardzo długo czekać, istnieje jednak inny mechanizm psychiczny, odwołujący się do innego rodzaju przyjemności.

W jednej z książek, którą czytałem bardzo dawno, a więc mogę nieco poplątać szczegóły, ale sens zachowam, polski antropolog Bronisław Malinowski opisuje zbiór jadalnych bulw uprawianych przez dzikie plemię, chyba na wyspach Trobriandach czy podobnych.

Po żniwach bulwy układane były w stosy i cała wieś krążyła wśród nich, oceniając sprawność i zaradność rolnika, potem, zgodnie ze zwyczajem, najlepsza część plonów, należna mieszkającym w innych wnioskach siostrom rolników, przenoszona była w uroczystym orszaku do tych wiosek, tam znowu eksponowana i oceniana, w rezultacie rolnik oddawał najlepszą część plonów, a trud włożony w transport i ekspozycję był być może większy niż włożony w uprawę i sam zbiór, mimo to pozytywna ocena jego wysiłku i okazywany mu podziw były dla niego cenniejsze niż wszystko inne i wszystko to działo się w kulturze uważanej przez nas za prymitywną.

Trudno jednoznacznie nazwać to, co skłania prymitywnego w naszych kategoriach człowieka do podejmowania ogromnego wysiłku uprawy ziemi, a potem dobrowolnej rezygnacji z jej efektów tylko po to, żeby wzbudzić podziw innych ludzi, do tego tematu jeszcze wrócimy, tu trzeba tylko stwierdzić, że bez względu na to, co powoduje takim człowiekiem i jak to nazwiemy, przyjemność, jaką przeżywa, a którą nazywam satysfakcją, ma bardzo konkretne cechy.

Chociaż, jak twierdzą naukowcy, na poziomie fizjologicznym obydwa rodzaje przyjemności, fizjologiczna, czyli zmysłowa oraz psychiczna, powodują podobne reakcje, czyli wzrost poziomu dopaminy, to są między nimi zasadnicze różnice.

Źródłem przyjemności fizjologicznej może być samo proste działanie, na przykład jedzenie, drapanie się po nosie, pieszczota.

A więc na tym poziomie możliwe jest samozaspokojenie potrzeby, źródłem satysfakcji nie jest bodziec zmysłowy, lecz psychiczny, satysfakcję można osiągnąć tylko w wyniku pozytywnej reakcji innych ludzi, ich uznania i podziwu.

Tę pozytywną reakcję wywołuje nie osoba, ale wykonane przez nią dzieło, dzieło rozumiane w tym znaczeniu, że również ciało tancerza czy tancerki poddane układowi choreograficznemu jest dziełem, w tym przypadku sztuki, to oznacza, że warunkiem przeżycia satysfakcji, czyli przyjemności psychicznej, jest ponadprzeciętna umiejętność, to zaś oznacza, że psychiczną satysfakcję można przeżyć dopiero po serii wcześniejszych przeżyć nieprzyjemnych, związanych z ćwiczeniem, wprowadzającym do opanowania umiejętności kwalifikowanych, zgodnie z wcześniejszymi uwagami należałoby dojść do wniosku, że satysfakcja dostępna jest wyłącznie ludziom oddawanym nieustannemu zewnętrznemu przymusowi, bo tylko tak można opanować jakąkolwiek umiejętność kwalifikowaną, nie jest to jednak prawda.

Istnieje jeszcze jeden mechanizm doskonale znany, ale niedoceniany, uczeń nieskładnie brzdąkający na fortepianie podczas pierwszych lekcji, szczególnie gdy koledzy miło spędzają czas pod trzepakiem, musi zostać zachęcony, czyli zmuszony do ćwiczeń albo przez wpływ pozytywnego autorytetu, albo innymi metodami łagodnego przymusu, a często zdarza się, że i przymusu bardziej brutalnego, ale w każdym procesie uczenia się stosunkowo szybko nadchodzi moment, gdy sam uczący się zaczyna dostrzegać jakościową zmianę w swojej sprawności.

Na przykład, gdy nieudolna brzdąkanina po raz pierwszy układa się w płynnie odegraną melodię.

Przeżycie satysfakcji, wynikającej z uznania innych ludzi, rodziców, nauczyciela, rówieśników, nawet nie dla skończonego już dzieła, ale dla pozytywnych skutków własnego działania, a także własna, budowana na nim pozytywna samoocena, są właśnie źródłem pierwszego przeżycia przyjemności, którego nie daje żaden bodziec zmysłowy, można psychologom zostawić wyjaśnienie, dlaczego uznanie ze strony innych ludzi jest tak głęboką potrzebą człowieka, ale nie zmienia to faktu, że dążenie do przeżycia takiej satysfakcji stanowi niezwykle silną motywację do działania, szczególnie dla tych ludzi, którzy już raz poznali smak satysfakcji, bo raczej nie dla tych, którzy go nie poznali.

Przeżycie satysfakcji, jednoznacznie związanej z opanowywaną umiejętnością kwalifikowaną, umożliwia uruchomienie mechanizmu automotywacji, której pragnienie przeżycia satysfakcji tworzy wewnętrzną motywację do podejmowania dalszych ćwiczeń i osiągania wyższych poziomów kwalifikacji, dla których nie można wskazać motywacji na poziomie fizjologicznym.

Czasami zdarza się, że samochód nie chce zapalić i trzeba go uruchamiać, jak to się ładnie mówi, na pych, trzeba włożyć trochę wysiłku, żeby tę masę żelastwa wprawić w ruch po to, żeby kilka razy obrócić korbowód, sprężyć paliwo i żeby iskra mogła to paliwo zapalić, wtedy pierwsze eksplozje odepchną cylindry, obrócą korbowód, a wprawione w ruch koło zamachowe ułatwi już następny obrót, dalej samochód jedzie już napędzany własnym silnikiem.

Uruchomienie mechanizmu automotywacji, skłaniającego człowieka do dobrowolnego podejmowania, najczęściej długotrwałego i uciążliwego wysiłku w celu osiągnięcia sprawności umożliwiającej przeżycie satysfakcji, można porównać z uruchamianiem samochodu na pych, gdy po pierwszych wymuszonych obrotach silnik zaczyna kręcić się sam, podobnie nawet bardzo młody człowiek, zmuszony przez pozytywny autorytet do przezwyciężenia demotywującego mechanizmu nieprzyjemności, przeżywający pierwsze doświadczenie satysfakcji i zdolny do pozytywnej samooceny, jest w stanie wcześniej zacząć motywować się sam do kolejnych nieprzyjemnych ćwiczeń, już bez konieczności stosowania przymusu zewnętrznego, to jest ten moment, w którym człowiek potrafi zmusić się sam, ale tak naprawdę zmusza go do tego perspektywa przeżycia satysfakcji.

Uruchomienie mechanizmu automotywacji, skłaniającego człowieka do dobrowolnego podejmowania celowego wysiłku, prowadzącego do powstania społecznie użytecznego dzieła, nazywam podstawowym mechanizmem kultury, bez uruchomienia tego mechanizmu zdobywanie wiedzy i kwalifikacji oraz wykonywanie jakiejkolwiek pracy wymaga stałego stosowania przymusu zewnętrznego jako głównego czynnika motywującego.

Pojęcie kultura ma wiele definicji, z których najczęściej stosowana jest definicja opisowa, mówiąca, że jest to suma dorobku jakiejś wspólnoty, przede wszystkim dorobku niematerialnego, symbolicznego, jest to definicja na tyle zakorzeniona, że nie ma sensu z nią polemizować i będzie ona w języku potocznym powszechnie stosowana.

Jednak na użytek wiedzy społecznej trzeba zdefiniować kulturę bardziej precyzyjnie, ponieważ bez takiej definicji nie sposób określić zasad życia społecznego, które umożliwiają powstanie i trwanie kultury w tym najszerszym potocznym rozumieniu, otóż kultura to taka formacja społeczna, która umożliwia działanie podstawowego mechanizmu kultury, kształtującego motywacje do dobrowolnego podejmowania celowego wysiłku, prowadzącego do powstania społecznie użytecznego dzieła i jest on tym, co ostatecznie odróżnia społeczności ludzi od społeczności zwierząt.

Ponieważ weszliśmy na bardzo wysoki diapazon i grozi nam uduszenie się wzniosłością pięknych frazesów, pora zejść na ziemię.

Ci z nas, którym wpajano jeszcze szacunek dla samego pojęcia kultura w jej szerokim, moim zdaniem zbyt szerokim znaczeniu, a wbrew pozorom jest takich ludzi wiele nie tylko w Polsce, odruchowo przypisują temu pojęciu jakąś bezdyskusyjnie pozytywną wartość i z tego odruchu wynika skłonność do bronienia kultury jako takiej przed tymi, którzy ją planowo niszczą, jednak kultura w wąskim i w szerokim znaczeniu wcale nie musi być dobra, wręcz przeciwnie, może prowadzić do zbrodni.

Jednym z głównych argumentów przeciwników kultury jest zarzut, że kultura europejska doprowadziła, a w każdym bądź razie nie zapobiegła kataklizmom i ludobójstwom XX wieku.

Nie jest to zarzut całkowicie pozbawiony sensu, ponieważ wbrew pozorom mogą istnieć kultury dobre i złe.

O tym jednak w następnym odcinku.