LUDZKIE DZIAŁANIE – MOTYWACJA – POJĘCIA PODSTAWOWE CZ. 2 — Transcript

Zapraszam do obejrzenia drugiego odcinka serii poświęconej podstawowym pojęciom wiedzy społecznej.

Dzisiaj zajmiemy się ludzkim działaniem.

Każde działanie, nie tylko ludzkie, ma przyczynę i lub cel. To, że ich nie znamy albo nie potrafimy wskazać, nie oznacza, że ich nie ma.

To, że każda mrówka może mieć inny cel indywidualny, nie zmienia faktu, że w wyniku działań mrówek budujących mrowiska zawsze powstaje mrowisko, a w wyniku działań bobrów zawsze powstaje żeremie i nigdy mrówki nie zbudowały jeszcze żeremia, a bobry mrowiska, chociaż i mrówki i bobry zbudowane są z takich samych fermionów i bozonów.

Najogólniejsza zasada mówi, że przyczyną działania jest potrzeba, czyli poczucie braku, a celem działania jest jej zaspokojenie.

Pierwszą teorię motywacji przedstawił grecki filozof, uczeń Sokratesa Arystyp z Cyreny. Hedoniści twierdzili, że najwyższym dobrem jest zmysłowa przyjemność i dążenie do niej jest głównym motorem ludzkiego działania. Przyjemność rozumieli jednak jako przeżycie aktywne, czyli coś więcej niż zwykły brak cierpienia.

Na grunt życia społecznego zasady te przenieśli twórcy utylitaryzmu Jeremy Bentham i James Mill, wprowadzając pojęcie użyteczności i czyniąc je miarą ocen moralnych.

Wraz z rozwojem psychologii w końcu XIX wieku podjęto próby stworzenia kompleksowej teorii podświadomych lub nieświadomych popędów i instynktów.

Najpełniejsze teorie popędów stworzyli Zygmunt Freud, mówiący o Erosie i Tanatosie i Alfred Adler, mówiący o kompleksie niższości i dążeniu do potęgi, a rozbudowali je William James, twórca fizjologicznej teorii uczuć i William McDougall, twórca tak zwanego hormonizmu.

Mechanistyczną interpretację ludzkiego działania przedstawili behawioryści, koncentrując się na związku bodźca i reakcji bez wnikania w psychologiczne aspekty motywacji.

Wymienione koncepcje odwoływały się przede wszystkim do odczucia braku, wywołującego potrzebę jego zaspokojenia.

Dlatego określa się je jako deficytowe.

Istotną zmianę wprowadziła psychologia humanistyczna i pozytywna, której najsłynniejszym przedstawicielem był amerykański psycholog Abraham Maslow, którego przypadek jest bardzo pouczający.

W odróżnieniu od wcześniejszych teorii, które powstały w wyniku badania i uogólnienia różnych przypadków psychopatologicznych, psychologia humanistyczna wyrosła z badań ludzi psychicznie zdrowych i często wybitnych, osiągających życiowy sukces i poszukiwała pozytywnych źródeł ludzkiego działania, czyli nie tyle potrzeby uzupełnienia braku, ile aktywnego dążenia do przeżyć pozytywnych i twórczych.

W wyniku takich badań jeszcze w 1943 roku Maslow sformułował własną teorię ludzkich motywacji i słynną pięciopiętrową hierarchię potrzeb, od elementarnych potrzeb fizjologicznych do najwyższej potrzeby samorealizacji.

Maslow odróżnił przy tym potrzeby podstawowe, tak zwane deficytowe, wspólne ludziom i zwierzętom od wyższych potrzeb, które można przetłumaczyć na polski jako potrzeby wzrostowe lub rozwojowe.

Właściwych ludziom, które ujawniają się dopiero po zaspokojeniu potrzeb podstawowych, tworzących bazę do powiększających się oczekiwań.

Na tej podstawie twierdził on, że realizacja potrzeby samorealizacji, czyli samodzielnego rozwoju ludzkich potencji, jest dostępna zaledwie 2% współczesnej mu populacji i zaspokojenie tej właśnie potrzeby traktował raczej jako cel życia społeczeństw przyszłości. Sam Maslow nie posługiwał się schematem piramidy, którą stworzyli jego interpretatorzy, ale jego schemat hierarchii potrzeb znany jest jako tak zwana piramida Maslowa.

Maslow niemal przez cały czas swojej działalności należał do tej formacji intelektualnej, która przyczyniła się do powstania nowego marksizmu antykulturowego, ale starał się wytyczyć dla psychologii trzecią drogę między anektowaną przez marksistów skrajną psychoanalizą i radykalnym behawioryzmem. W 1970 roku, tuż przed śmiercią, Maslow przerobił swoją piramidę na schemat ośmiopiętrowy, którego bazę stanowiły potrzeby fizjologiczne, ale uzupełniona ona została o potrzeby poznawcze i estetyczne, a przede wszystkim o potrzebę transcendencji.

Uzupełnienie to zostało opublikowane w 1971 roku, ale do dnia dzisiejszego tak zwana piramida Maslowa prezentowana jest w starej, niezmodifikowanej wersji, co jest jednym z przykładów świadomego fałszowania historii nauki i ludzkiej myśli.

Maslow pisał: Transcendencja odnosi się do najwyższych i najbardziej złożonych poziomów ludzkiej świadomości, zorientowanych raczej na cele niż na środki, na siebie, na innych, na ludzi jako takich, na inne gatunki, na naturę i na kosmos.

Trzeba jednak pamiętać, że pojęcie kosmos jest w bliskiej Maslowowi holistycznej wizji rzeczywistości synonimem najwyższego porządku wszechświata, przeciwstawionego chaosowi, a to było całkowicie sprzeczne z myśleniem krytycznym.

Poświęciłem kilka uwag historii zafałszowania myśli Maslowa, bo ilustruje ona skalę manipulacji, na jakich bazują współczesne nauki humanistyczne, ale również dlatego, żeby wskazać na wspomniany już w poprzednim odcinku, a popełniany również przez samego Maslowa błąd nieuprawnionego uogólnienia.

Otóż Maslow mówi o ludzkich potrzebach jakiegoś teoretycznego człowieka, który po zaspokojeniu przynajmniej w znacznym stopniu potrzeb niższych, rozwija nowe, coraz wyższe potrzeby. Jednak Maslow do swoich badań wybierał osoby dorosłe, dojrzałe, wybitne, o ustabilizowanej osobowości, które jego zdaniem rozwinęły wszystkie z postulowanych przez niego potrzeb, na przykład Alberta Einsteina czy Eleanor Roosevelt, czy studentów osiągających najwyższe wyniki. Jednym słowem Maslowa interesowało, jakie potrzeby człowiek może rozwinąć jako osoba dorosła o ukształtowanej osobowości, a nie to, jakie potrzeby ma człowiek w okresie formowania osobowości.

Tymczasem dla zrozumienia ludzkiego działania istotne jest to, jakie są warunki formowania się dojrzałej, harmonijnej osobowości od samego jej początku.

Psychologia rozwoju opisuje zmiany, jakie ludzka psychika przechodzi w okresie od urodzenia do śmierci.

Pierwszy szkic takiego procesu przedstawił Jean-Jacques Rousseau, wyodrębniając w Emilu albo o edukacji trzy fazy: niemowlęctwo, dzieciństwo i dojrzewanie.

W XX wieku powstało kilka teorii, z których najważniejsze to: teoria rozwoju psychoseksualnego Zygmunta Freuda, psychologia indywidualna Alfreda Adlera, psychologia postaci Maxa Wertheimera, teoria rozwoju poznawczego Jeana Piageta, teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona, teoria społecznego uczenia się Alberta Bandury czy teoria rozwoju ja Jane Loevinger.

Mimo różnic szczegółowych i interpretacyjnych, wszystkie nurty psychologii rozwoju są zgodne co do tego, że rozwój przebiega etapami, na których organizm osiąga kolejne, jakościowo różne stadia rozwoju psychofizycznego.

Każdemu poziomowi rozwoju fizycznego odpowiada odpowiedni poziom rozwoju psychicznego i odpowiedni poziom zachowań instynktowych.

Na każdym poziomie rozwoju psychofizycznego możliwe jest rozwinięcie różnych cech nieinstynktowych, czyli tego, co nazwaliśmy potencjami. Rozwinięcie kolejnych potencji wyższego stopnia uzależniony jest od rozwinięcia potencji niższego stopnia, a kolejność etapów rozwojowych jest niezamienna.

Żadna z teorii rozwojowych nie formułuje wprost problemu, czy rozwój psychiczny człowieka jest samoczynny, czyli instynktowy, ponieważ wszystkie przyjmują jako oczywistość, że ma on miejsce w jakimś społecznym otoczeniu.

A dwie z nich, teorie Freuda i Adlera, wskazują jeden dominujący instynkt, który decyduje o rozwoju całej osobowości człowieka.

Bez względu jednak na to, na ile trafne są ich wskazania, wspólny wszystkim teoriom jest pogląd, że na najwcześniejszym etapie rozwoju człowieka nie ma wykształconych wyższych funkcji psychicznych i nawet jeśli w jego działaniach można dopatrzyć się pewnej celowości rozwojowej, to ta celowość realizuje się na poziomie zachowań instynktowych.

Na przykład naturalna ruchliwość dziecka służy prawdopodobnie rozwojowi mięśni i kośćca, ale jej granice wyznacza zmęczenie organizmu.

Zacząć więc trzeba od tego właśnie najniższego poziomu.

Na początkowym etapie rozwoju każda istota, w tym również człowiek, nie dysponuje zdolnościami psychicznymi, umożliwiającymi jej samodzielne podejmowanie decyzji, a więc również samodzielne, czyli świadome podejmowanie działań, ponieważ na tym etapie człowiek nie ma również doświadczeń, które mogłyby odkładać się w jego psychice w postaci na przykład kompleksów czy urazów, innych niż odruch bezwarunkowy, jedyną motywację do działania mogą tworzyć popędy, czyli zakodowana w genach, niezależna od świadomości i trudna do zdefiniowania siła motoryczna, a sposób działania mogą określać wyłącznie instynkty.

Wydaje się uzasadnione i zgodne z doświadczeniem, że na tym etapie decydują motywacje deficytowe, których celem jest zapewnienie biologicznego przetrwania i rozwoju organizmu i trudno wskazać inny mechanizm motywacyjny niż zasada przyjemności i nieprzyjemności, którą równie dobrze można nazwać zasadą braku i uzupełnienia, pustki i pełni i tak dalej.

Zgodnie z zasadą przyjemności niezaspokojona potrzeba tworzy napięcie odczuwane jako negatywny stan, nazywany nieprzyjemnością i zmusza organizm do podjęcia działań rozładowujących to napięcie, czego wynikiem jest pozytywny stan nazywany przyjemnością, na przykład głód powoduje płacz niemowlęcia, a zaspokojenie głodu przywraca poczucie dobrostanu.

Zasada ta nie jest precyzyjna, ponieważ trudno ustalić, czy stan zaspokojenia wszystkich potrzeb jest stanem neutralnym, czy stanem przyjemności, tym bardziej, że polskie określenie zasada przyjemności jest tłumaczeniem niemieckiego Lustprinzip, a słowo Lust oznacza bardziej pożądanie lub rozkosz, a więc stany intensywniejsze niż chęć czy przyjemność.

W fizjologii istnieje pojęcie homeostazy, czyli stanu optymalnej równowagi będącej warunkiem zdrowia, a wynikającej z zaspokojenia wszystkich potrzeb organizmu. Trudno więc dokładnie ustalić, czy polskojęzyczne pojęcie przyjemność oznacza przeżycie właśnie takiego dobrostanu, wynikającego z takiej właśnie równowagi, czy też intensywne przeżycie określane słowem Lust, a więc rozkosz w znaczeniu hedonistycznym. Na pewno jednak stan niezaspokojonej potrzeby powoduje przeżycie nieprzyjemności i wywołujące je zagrożenie, na przykład zagrożenie głodowej śmierci i tworzy ono motywację bardziej przekonującą niż dążenie do przyjemności, przekraczającej przeżycie stanu równowagi.

Po prostu przeżycie rozkoszy jest mniej konieczne niż uniknięcie śmierci.

Zasada nieprzyjemności tworzy motywację do podejmowania działań zmierzających do usunięcia stanu braku, powodującego tę nieprzyjemność, ale ma ona jeszcze inną, być może znacznie ważniejszą funkcję demotywacyjną, której nie może spełnić zasada przyjemności.

Człowiek może podejmować działania, które mając pozytywny cel, mogą wymagać wysiłku znacznie przekraczającego jego możliwości i zużywać energię w stopniu zagrażającym jego zdrowiu, a nawet życiu.

Podnoszenie zbyt wielkiego ciężaru może spowodować uszkodzenie mięśni, a zbyt forsowny bieg może spowodować wyczerpanie organizmu i jego śmierć. Przekroczenie granicy bezpieczeństwa zapobiega narastające uczucie zmęczenia, a w końcu ból, który jest skrajną formą nieprzyjemności.

Ani zwierzę, ani człowiek, szczególnie we wczesnym okresie życia, nie jest w stanie ocenić, jakie są granice bezpieczeństwa organizmu i zasada nieprzyjemności musi powodować automatyczną i bezrefleksyjną reakcję na każdy bodziec, tworzący zagrożenie dla organizmu.

Człowiek nie może zastanawiać się, czy dotknięcie rozpalonej powierzchni spowoduje mniejsze czy większe oparzenie i pierwszy nieprzyjemny bodziec w postaci nagłego wzrostu temperatury i bólu powoduje po prostu automatyczne cofnięcie ręki.

Zasada nieprzyjemności zmusza człowieka do podejmowania działań zmierzających do zaspokojenia potrzeb, ale jednocześnie powstrzymuje przed podejmowaniem jakichkolwiek działań, które wytrącają organizm z optymalnego stanu równowagi lub prowadzą do bezpośredniego zagrożenia jego bezpieczeństwa, a więc na przykład bezcelowej utraty energii czy przekroczenia granic wytrzymałości.

Uzasadniony wydaje się więc wniosek, że jeśli konieczność zaspokojenia potrzeby zmusza człowieka do działania mającego na celu likwidację przyczyny nieprzyjemności, to ten sam mechanizm powstrzymuje człowieka przed podejmowaniem działań lub zmusza go do przerwania działań, które powodują przeżycie nieprzyjemności i zagrożenie dla organizmu. Zasada nieprzyjemności jest więc podstawową gwarancją bezpieczeństwa organizmu.

Człowieka od urodzenia cechuje naturalna skłonność do podejmowania różnych działań określanych jako spontaniczne, których przyczyny i celu nie znamy. Możemy przypuszczać, że jest to aktywność wynikająca z rozwoju fizjologicznego i mająca na celu kształtowanie systemu kostnego i mięśniowego oraz instynktowne rozwijanie umiejętności wrodzonych, czyli instynktowych oraz z naturalnej ciekawości umożliwiającej poznawanie otoczenia.

Zachowania takie przybierają często formę zabawy i sprawiają dziecku fizjologiczną przyjemność, a granice takiej aktywności wyznacza pojawienie się uczucia zmęczenia lub wykluczającego spontaniczność przymusu, które zawsze są doświadczeniem nieprzyjemności.

Działania spontaniczne, które z definicji są działaniami podejmowanymi z własnej inicjatywy, mogą więc prowadzić wyłącznie do rozwijania umiejętności instynktowych, a ich kres wyznacza przeżycie nieprzyjemności.

Każde z ludzkich działań, które nie jest wynikiem działania popędu lub instynktu, musi być wyuczone, to znaczy opanowane w wyniku wielokrotnego powtarzania czynności, aż do wyrobienia nawyku. Dopiero bowiem, gdy wykonujemy czynności bez konieczności ich świadomego kontrolowania, można mówić o ich opanowaniu.

Na nic nie zda się teoretyczne opanowanie zasad prowadzenia samochodu. Potrafimy nim kierować, gdy przestajemy się zastanawiać nad tym, kiedy, którą nogą i który pedał musimy nacisnąć. Ma to szczególne znaczenie przy umiejętnościach określanych jako wyższe, kwalifikowane czy wirtuozowskie.

Każdy człowiek jest w stanie wciskać kolejno ponumerowane klawisze fortepianu, wydające dźwięki składające się na koncert fortepianowy, ale tylko wirtuoz robi to automatycznie, dzięki czemu może skupić uwagę nie na prawidłowym wydobywaniu kolejnych dźwięków, ale na interpretacji utworu, bez której nie ma mowy o wielkiej sztuce.

Jednym słowem, warunkiem rozwinięcia ludzkich potencji jest ich stopniowe uczenie się przez powtarzanie i nawet jeśli powtarzanie nie jest jedynym warunkiem uczenia się, to jest niezbędne w przypadku umiejętności kwalifikowanych.

Bez względu na to, ile powtórzeń wymaga opanowanie nawet najprostszego nawyku, a specjaliści mówią, że podobno około 70, nauka nowej umiejętności, w tym wszystkich umiejętności kwalifikowanych, wymaga regularnych powtórzeń tych samych czynności, co powoduje utratę energii, znużenie i zmęczenie, a więc czynniki, zgodnie z zasadą nieprzyjemności, demotywujące.

Drugą cechą nauki wymagającej licznych powtórzeń jest to, że szczególnie na początku wcześniej powoduje ona negatywne skutki w postaci znużenia i zmęczenia niż skutki pozytywne w postaci wyraźnej poprawy ćwiczonej sprawności. W znanej nam strukturze psychicznej dziecka, czyli człowieka na wczesnym etapie rozwoju, nie da się wskazać żadnej wewnętrznej i naturalnej motywacji do podjęcia celowych, ale nieprzyjemnych działań, umożliwiających opanowanie umiejętności kwalifikowanych. To trzeba sobie odpowiedzieć na pytanie: co miałoby skłonić młodego człowieka, którego osobowość zaczyna się dopiero kształtować, ale który nie ma jeszcze ani doświadczenia, ani wiedzy, ani umiejętności perspektywicznego myślenia i przewidywania skutków własnych działań, do podejmowania jakiegokolwiek wysiłku, który powoduje przeżycie natychmiastowej nieprzyjemności, a nie daje żadnej nagrody w postaci natychmiastowej nieprzyjemności? Takie proste pytanie, a odpowiedź będzie w następnym odcinku.