İslam Mezhepleri Tarihi – İslam Mezhepleri Tarihinin Ta… — Transcript

Euzu billahi mineşşeytanirracim. Bismillahirrahmanirrahim. Kıymetli arkadaşlar, İslam mezhepleri tarihi ile ilgili başlatmış olduğumuz ders silsilesinin birincisine hepiniz hoş geldiniz.

Bugünkü dersimizde İslam mezhepleri tarihi nedir? İslam mezhepleri tarihinin anlamı nedir? Tanımlaması nasıl yapılmalıdır? İslam mezhepleri tarihi ilminin amacı, hedefi nedir? Bunlardan bahsedeceğiz.

Dersimize geçelim.

Evet, dersimizin sonunda dersi dinleyen bir kişinin İslam mezhepleri tarihinin ne olduğu ve İslam mezhepleri tarihinin amacı hakkında bilgi sahibi olmasını hedefledik.

Mezhepler tarihi ile ilgili derslerimizi yaparken faydalanacağımız ve İslam mezhepleri tarihinin ana kaynakları var. Şehristani'nin El-Milel ve'n-Nihal gibi, Bağdadi'nin El-Fark Beyne'l-Fırak gibi eserler var. Bu eserlerin yanında Profesör Doktor Sönmez Kutlu hocamızın Mezhepler Tarihine Giriş eseriyle yine Profesör Doktor Hasan Onat ile Profesör Doktor Sönmez Kutlu hocalarımızın editörlüğünü yaptığı ve İslam mezhepleri tarihi alanında çalışması bulunan birçok değerli akademisyenin içerisinde yazıları bulunan İslam Mezhepleri Tarihi El-Kitab'ın bizim derslerimizi işlerken faydalanacağımız ana kaynaklar arasındaki yerini alacak.

Evet arkadaşlar, dersimize başlarken İslam mezhepleri tarihinin tanımını başlayarak ne yapalım? Devam edelim. Şimdi İslam mezhepleri tarihine baktığımızda İslam mezhepleri tarihinin İslam kelimesi ve kavramından, mezhep kelimesi ve kavramından ve tarih kavramlarından oluştuğunu görüyoruz. Şimdi takdir edersiniz ki herhangi bir şeyle isimlendirme yaparken o isimlendirmenin içerisindeki bilimlerin olabilir veyahut da günlük hayattaki herhangi bir şeyle alakalı olabilir.

İfade bulunan kelimelerin veyahut da kavramların orada bulunmasının bir sebebi, bir anlamı vardır. Dolayısıyla İslam mezhepleri tarihinde de gerek İslam, gerek mezhep ve gerek de tarih kavramlarının ifade ettiği anlamlar bulunmakta. Bu sebeple bu kavramları tanıyıp, bu kavramların ifade ettiği anlamları bilip İslam mezhepleri tarihinin genel tanımı içerisinde ki yerini ortaya koymaya çalışacağız. İlk önce bakınız İslam'ın tanımını, daha sonra mezheplerin tanımını, daha sonra tarihin ne olduğunu,

başta İslam olmadan mezhepler tarihinin neyi içerdiğini, neyi ifade ettiğini, İslam mezhepleri tarihinin ne olduğunu burada ortaya koyacağız. Evet İslam nedir? İslam hepimizin bildiği gibi Yüce Allah'ın gönderdiği son dindir. Yüce Allah en son göndermiş olduğu dini kimin aracılığıyla gönderiyor? Hazreti Peygamber'in vasıtasıyla. O halde İslam, Allah'ın Hazreti Peygamber vasıtasıyla insanlara göndermiş olduğu en son dindir diye ne yapıyoruz? Tarif ediyoruz.

Dolayısıyla İslam mezhepleri tarihi ile alakalı olarak başında İslam olduğu için mezhepler tarihinin İslam'la alakalı olan mezhepleri ele aldığını, İslam'la alakalı olan duygu, düşünce farklılıklarını içerdiğini, bunların teşekkül süreçlerini ortaya koyduğunu, dolayısıyla İslam'la alakalı olan farklı düşünce ve anlayışların İslam mezhepleri tarihinin konusu olduğunu buradan ne yapabiliyoruz? Anlayabiliyoruz. Çünkü şunu biliyoruz ki

Hristiyanlıkta Katoliklik, Katolik mezhebi, Protestan mezhebi, Ortodoks mezhebi gibi mezheplerin bulunduğunu biliyoruz. Aynı şekilde Yahudiliğin de kendi içerisinde mezhepleri vardır. Dolayısıyla buradaki bu İslam kavramının İslam mezhepleri tarihinin İslam'la alakalı olan mezhepleri, anlayış farklılıklarını, dini politik hareketleri ele aldığını burada ne yapmış oluyoruz? Ortaya koymuş oluyoruz. Evet yine arkadaşlar bakınız orada mezhep kavramı var. Mezhep kavramına baktığınızda mezhep nedir? Zehebe'den arkadaşlar türemiştir. Zehebe nedir arkadaşlar? Zehebe gitmek anlamındaki Arapça bir fiilimiz. Dolayısıyla mezhep nedir? Mezhep gidilen yol demektir. Yani gidilen yol anlamına gelir. Yine İslam buradaki lügat anlamıyla benimsenen görüş ve anlayış, farklı tutum ve davranış anlamlarına gelmektedir lügat anlamıyla mezhep.

Tabii ki lügat anlamının yanında mezhebin bir de ne anlamı var? Terim anlamı var. Terim anlamında mezhebin Müslümanların yaşadıkları sosyal, kültürel ve siyasi çevrenin etkisiyle dinin ana kaynaklarını anlama ve yorumlamada ortaya çıkan farklı görüşlerin zaman içerisinde taraftar bulması ile meydana gelen zümreleşme hareketidir. Evet, buraya kadar bir tanımlamada açıklama yapalım. İnsan nedir? Sosyal bir varlıktır değil mi? Biz insanlar olarak sosyal bir ortamda, sosyal bir çevre içerisinde ne yapıyoruz? Varlığımızı devam ettiriyoruz. Bu sosyal çevre içerisinde kültürel ve siyasi bir ortamda bulunabilir. Dolayısıyla insanın içinde bulunmuş olduğu sosyal, kültürel ve siyasi çevrenin insanın duygu, düşünüş ve anlayışın anlayışında etkisinin olduğunu ne yapıyoruz? Biliyoruz. Dolayısıyla diyor ki bu tanımlamada işte Müslümanların yaşadıkları sosyal,

kültürel ve siyasi çevrenin etkisiyle dinin ana kaynaklarını anlama ve yorumlamada. Şimdi dinin ana kaynaklarını anlama ve yorumlama olacak. O zaman karşımıza dinin ana kaynakları nelerdir sorusu çıkıyor ki dinin ana kaynaklarını biz ne olarak biliyoruz? Birinci ana kaynağımız Kur'an, ikinci ana kaynağımız ise sahih sünnettir. Dolayısıyla Kur'an'da ve sünnette net belirtilen ancak yoruma açık olan konularla alakalı olarak ortaya çıkan farklı görüşlerin zaman içerisinde taraftar bulması ile meydana gelen zümreleşme hareketidir. Evet. Yani mezhebin tanımı şu oluyor. Müslümanlar içinde bulundukları sosyal ve siyasi ortam içerisinde

bir etkilenme yaşıyorlar. Bu etkilenme ile birlikte Kur'an'da ve sünnette hakkında kesin hüküm ortaya konulmamış konularda yorumlarda bulunuyorlar. Bu yorumlar bulunurken farklı anlayış ve görüşler ortaya çıkıyor. İşte şöyle bir soru karşımıza çıkıyor. Her ortaya çıkan farklı anlayış ve düşünce mezhep midir? Hayır, devam eden tanımımızda görüyoruz. Bu ortaya çıkmış olan farklı anlayış ve düşüncelerin zaman içerisinde taraftar bulması gerekiyor ve taraftar bulması sonucunda bir zümreleşme hareketinin oluşması gerekiyor arkadaşlar. Mezhebin terim anlamıyla tarifi bu. Tabii ki burada bir de bizim tarih kavramımız var İslam mezhepleri tarihinde. Tarih ilmi nedir? Neyle meşgul olur? Toplumların birbirleriyle ilişkisiyle alakalı, toplumların birbirleriyle ilişkilerinden meydana gelmiş olan olayları ele alır değil mi? Tarih ilmi. İşte toplumları ve milletleri etkileyen olayları, birbirleriyle ilişkileri ve sonuçları açısından bir sistem içerisinde inceleyen bilim dalıdır. Zaman ve mekan kavramını dikkate alır.

Yani toplumların birbirleriyle olan ilişkilerini ve sonuçlarını incelerken sistematik bir şekilde zaman ve mekanı da ne zaman meydana geldiğini, nerede meydana geldiğini ne yapacaktır? Ele alacaktır. O bunu dikkate alacaktır. Dolayısıyla İslam mezhepleri tarihi ilmi, tarih ilminin verilerinden ne yapar? İstifade eder ki İslam mezhepleri tarihi de bir mezhebi ortaya çıkış sürecinden günümüzdeki kadar olan dönem hakkında olan süreç içerisinde zaman ve mekan kavramını kullanarak ne yapar? Bir mezhebin inşa sürecini gerçekleştirir. Dolayısıyla tarih ilminin verilerinden, tarih ilminin ortaya koymuş olduğu sonuçlardan İslam mezhepleri tarihi ne yapar? İstifade eder. Dolayısıyla İslam mezhepleri tarihi dediğimizde ne anlam ifade edecek? Ona bakalım. İlk önce mezhepler tarihinin tanımına bakalım.

Mezhepler tarihi ne demektir? Bakınız İslam yok burada biraz önce ifade ettiğim gibi. Yani mezhepler tarihini İslam'la özdeşleştirmeden sadece mezhepler tarihi olarak tanımlarsak toplumların tarihinde meydana gelen düşünce ve fikir akımlarından bahseden bilim dalı olarak biz bunu ne yapabiliriz? Tanımlayabiliriz. Yani tüm toplumların tarihinde meydana gelen bu Hristiyanlık olabilir, Yahudilik olabilir, diğer dinler olabilir. Bunlarda meydana gelen düşünce ve fikir akımları varsa bütün bunlardan bahseden bilim dalına biz mezhepler tarihi diyoruz. Ama bunun başına İslam'ı koyarsak

İslam mezhepleri tarihinin tanımına gelince. İslam mezhepleri tarihinin tanımıyla alakalı olarak Profesör Doktor Sönmez Kutlu Hoca'yla hocamızla Profesör Doktor Hasan Onat hocalarımızın yapmış olduğu tanımlarda şöyle bir tanımlama var ki gerçekten bu zamana kadar yapılmış şumullü dediğimiz geniş ve çerçeveli bir tanımlama. İslam mezhepleri tarihi, beşeri oluşum olan mezhepleri ve diğer din anlayışlarını, farklılaşmaya yol açan esas fikirlerin neler olduğu, nasıl doğduğu, hangi yerde hangi zaman diliminde hangi olaylarla irtibatlı olduğu, nasıl bir süreçte kurumsallaşmaya yol açtığı, kurumsal yapıların nasıl bir süreç takip ettiği, nerelerde etkin olduğu, bu süreçte ortaya çıkan gelişmelerin nelere sebep olduğu, üretilen görüş ve düşüncelerin İslam düşüncesine ne gibi katkılar sağladığı bakımlarından araştıran, bu mezheplerin kendi kaynaklarını merkeze alarak, onlarla ilgili süreçleri güvenilir belge ve bilgilere dayalı olarak, bilimsel yöntemle yeniden inşa etmeye çalışan bir disiplindir. Şimdi İslam mezhepleri tarihi, beşeri oluşum olan mezhepleri ve diğer din anlayışlarını, farklılaşmaya yol açan esas fikirlerin neler olduğunu, nasıl doğduğu, hangi yerde hangi zaman diliminde hangi olaylarla irtibatlı olduğu, nasıl bir süreçte kurumsallaşmaya yol açtığı, kurumsal yapıların nasıl bir süreç takip ettiği, nerelerde etkin olduğu, bu süreçte ortaya çıkan gelişmelerin nelere sebep olduğu, üretilen görüş ve düşüncelerin İslam düşüncesine ne gibi katkılar sağladığı bakımlarından araştıran, bu mezheplerin kendi kaynaklarını merkeze alarak, onlarla ilgili süreçleri güvenilir belge ve bilgilere dayalı olarak, bilimsel yöntemle yeniden inşa etmeye çalışan bir disiplindir.

Şimdi İslam mezhepleri tarihi, beşeri oluşum olan mezhepleri ve diğer din anlayışlarını, farklılaşmaya yol açan esas fikirlerin neler olduğu, nasıl doğduğu, hangi yerde hangi zaman diliminde hangi olaylarla irtibatlı olduğu, nasıl bir süreçte kurumsallaşmaya yol açtığı, kurumsal yapıların nasıl bir süreç takip ettiği, nerelerde etkin olduğu, bu süreçte ortaya çıkan gelişmelerin nelere sebep olduğu, üretilen görüş ve düşüncelerin İslam düşüncesine ne gibi katkılar sağladığı bakımlarından araştıran, bu mezheplerin kendi kaynaklarını merkeze alarak, onlarla ilgili süreçleri güvenilir belge ve bilgilere dayalı olarak, bilimsel yöntemle yeniden inşa etmeye çalışan bir disiplindir. İslam mezhepleri tarihi, beşeri oluşum olan mezhepleri ve diğer din anlayışlarını, farklılaşmaya yol açan esas fikirlerin neler olduğu, nasıl doğduğu, hangi yerde hangi zaman diliminde hangi olaylarla irtibatlı olduğu, nasıl bir süreçte kurumsallaşmaya yol açtığı, kurumsal yapıların nasıl bir süreç takip ettiği, nerelerde etkin olduğu, bu süreçte ortaya çıkan gelişmelerin nelere sebep olduğu, üretilen görüş ve düşüncelerin İslam düşüncesine ne gibi katkılar sağladığı bakımlarından araştıran, bu mezheplerin kendi kaynaklarını merkeze alarak, onlarla ilgili süreçleri güvenilir belge ve bilgilere dayalı olarak, bilimsel yöntemle yeniden inşa etmeye çalışan bir disiplindir.

Evet arkadaşlar, bu tariflere göre, buna göre İslam mezhepleri tarihi neyi inceler? Yani İslam mezhepleri tarihinin alan inceleme alanları nelerdir? Biz bunu diğer bir tabirle kapsamı mezhepler tarihinin kapsamı nedir diyebiliriz. Yani tariflerden de anladığımıza göre, buradaki tariflerden gördüğümüze göre İslam mezhepleri tarihinin birinci inceleme alanı geçmiş ve günümüzde ortaya çıkmış olan itikadi ve siyasi düşünce ekolleridir. Yani bunun adı mezheplerdir, mezheplerdir. Yani mesela Haricilik'tir, mesela Mürcie'dir, Mürcie'dir. Mesela o ilk dönemden yine Kaderiye'dir, Cebriye'dir, Mutezile'dir, Maturidilik'tir, Eş'arilik'tir vesaire. Yani geçmişten günümüze kadar gelmiş olan mezhepler, itikadi siyasi düşünce ekolleri İslam mezhepleri tarihinin kapsamı içerisindedir.

Yine İslam mezhepleri tarihinin incelediği diğer yani kapsamına giren diğer bir konu ise çağdaş dini politik hareketlerdir. Yani diyeceksiniz ki yani çağdaş dini politik hareketler nelerdir? Mesela Vahabilik bunlardan birisidir değil mi? 18. yüzyılın ortalarında ortaya çıkmış, günümüze kadar varlığını devam ettiren herhangi bir mezhep olmayan ama şu anda Suudi Arabistan'ın resmen uygulamış olduğu bir nedir? Yani düşünce sistemidir, zihniyettir. Dolayısıyla Vahabilik bunlardan, Kadıyanilik bunlardan birisidir. Dolayısıyla bunlar da çağdaş dini ve politik hareketler de İslam mezhepleri tarihinin kapsamı içerisine ne yapar? Yer alır.

Pekala şöyle bir soru da aklımıza gelebilir. Bu soru da sıkça soruluyor. Hem İslam mezhepleri tarihi deyince genel bir tanım olmuyor mu? İslam mezheplerini incelerken biz biliyoruz ki biz İslam mezhepleri fıkhi mezhepler ve itikadi mezhepler olarak ikiye ayrılıyor. Fıkhi mezhepler, Hanefi mezhebi, Maliki mezhebi, Şafii mezhebi ve Hanbeli mezhebi olarak ayrıldığını biliyoruz. Şiilerde Caferi mezhebinin olduğunu biliyoruz. Dolayısıyla bu fıkhi mezhepleri İslam mezhepleri tarihi ele alır mı, inceler mi sorusu karşımıza çıktığında bu sorunun cevabını şöyle veriyoruz. İlk başlarda fıkhi mezheplerle itikadi yani İslam mezhepleri tarihinin inceleme alanı içerisinde yer alır görüşünde olanlar olsa bile bunu bu şekilde savunanlar olsa bile fıkhi mezhepler doğrudan mezhepler tarihinin ilgi alanına girmez. Yani şunu anlatmak istiyorum. Mezhepler tarihi