KULTURY DOBRE I ZŁE – WARTOŚCI – POJĘCIA PODSTAWOWE CZ. 4 — Transcript

Wartościowanie kultur ma długą historię i stało się istotnym problemem, gdy chrześcijaństwo zaczęło określać swój idiom, najpierw w konfrontacji ze starożytnymi kulturami pogańskimi, a potem z kulturami nowego świata, w których akceptowane były niewolnictwo, składanie ofiar z ludzi i kanibalizm.

Chrystianizacja stawała się wprawdzie często okazją dla władzy politycznej do kolonialnej ekspansji, ale główną metodą poszerzania wpływu chrześcijaństwa była tak zwana interpretatio Christiana.

Czyli włączanie elementów istniejących kultur pogańskich, świętych miejsc, świąt, obyczajów do chrześcijańskiej wizji świata.

A raczej zastępowanie ich pogańskich treści nowymi treściami chrześcijańskimi, dzięki takiej taktyce zachowana została podstawowa tkanka społeczna wspólnot kulturowych, które stopniowo adaptowały chrześcijańską antropologię i moralność, ale stało się to podstawą jednego z zarzutów stawianych katolicyzmowi przez reformację, zarzutu poganizacji chrześcijaństwa i wynikającej z niego konieczności jego oczyszczenia.

W kategoriach wiedzy społecznej interpretatio Christiana była pierwszym przykładem udokumentowanego, trwającego 10 wieków marszu przez instytucje.

Problem powrócił w XIX wieku, gdy punkt kulminacyjny osiągnął konflikt między katolicyzmem a liberalizmem i marksizmem, połączenie kulturowego ewolucjonizmu, którego przedstawicielami byli Bachofen i Morgan, do tych dzieł nawiązywali Marks i Engels, z naukowym rasizmem i ideą postępu uzasadniło pogląd, że współczesne sobie, ale rozwijające się w różnych warunkach kultury osiągnęły różny stopień tego samego, zmierzającego w tym samym kierunku procesu rozwojowego, oraz wniosek, że kultura europejska, czyli kultura białych ludzi, jako najwyżej rozwinięta stanowi wzorzec, do którego prędzej czy później dociągać muszą kultury rozwinięte niżej.

Bez względu na intencje samych antropologów ewolucjonistycznych, stanowisko takie stało się uzasadnieniem tak zwanego nowego imperializmu i prawa białych ludzi do kolonizacji Czarnej Afryki, która została podzielona między mocarstwa kolonialne na konferencji w Berlinie w latach 1884-85.

Kolonizacja prowadzona była pod szczytnymi hasłami humanitaryzmu i podźwignięcia prymitywnych mieszkańców Afryki na wyższy poziom cywilizacyjny, ale doprowadziła do pierwszego nowożytnego ludobójstwa i bezprzykładnego barbarzyństwa.

W belgijskim Kongu za czasów króla Leopolda II, którego pomnik stoi do dzisiaj w Brukseli, czarnych robotników za mało wydajną pracę przy zbiorze kauczuku karano obcinaniem rąk, a liczbę ofiar śmiertelnych ocenia się na około 10 milionów.

Józef Konrad opisał swoje doświadczenia z ówczesnego Konga w zbiorze opowiadań Jądro ciemności.

Szok, jaki spowodowało doświadczenie imperializmu, doprowadził do powstania w zdominowanej przez Franza Boasa amerykańskiej antropologii nurtu nazwanego relatywizmem kulturowym, którego istotę stanowiło przekonanie, że kultury rządzą się własnymi regułami, których nie należy przenosić do innych kultur, a tym bardziej nie należy oceniać.

Pogląd klasyków relatywizmu Melville'a Herskovitsa i Ruth Benedict da się streścić w zdaniu, że co jest słuszne i dobre dla jednej osoby lub społeczeństwa, nie jest słuszne i dobre dla drugiego, nawet jeśli sytuacja jest podobna, nie ma więc i nie może być jakichkolwiek sądów wartościujących, które byłyby obiektywnie uzasadnione i niezależne od poszczególnych kultur i warunków ich rozwoju.

Jednak pogląd ten został przez samych relatywistów zakwestionowany w praktyce, zanim relatywizm sformułował swoją teorię, gdy zdobywający popularność freudyzm stworzył zwolennikom postępu możliwość rozbicia całkowitego podstaw kultury europejskiej, do której należy zaliczyć również kulturę amerykańską.

Wysłana w 1925 roku na Samoa uczennica Boasa Margaret Mead przeprowadziła badania życia seksualnego tamtejszych dziewcząt, które zresztą po latach okazały się stekiem konfabulacji, sugerując w opublikowanych później książkach, że metodą na rozwiązanie stresów poddanej dyscyplinie wychowania i edukacji amerykańskiej młodzieży powinno być przejęcie seksualnej obyczajowości kultur pierwotnych.

Krytykującemu tezy relatywistów Bronisławowi Malinowskiemu, Franz Boas, prywatnie do zgonny admirator Józefa Stalina, starał się uniemożliwić prowadzenie wykładów na amerykańskich uczelniach.

Ostateczny rozbrat z relatywizmem kulturowym wzięli relatywiści przy okazji ustalania w 1948 roku treści Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, kiedy okazało się, że idea autonomii kultur regionalnych może być sprzeczna z oczywistym prawem humanistów do zgodnej z ideą postępu reedukacji kultur uznanych przez nich za reakcyjne.

Należący do szkoły Boasa uczeń Alfreda Kroebera i Roberta Lowie, Julian Steward, stwierdził w 48 roku wprost: albo będziemy tolerować wszystko i trzymać ręce z daleka, albo będziemy walczyć z nietolerancją i agresją polityczno-ekonomiczno-militarną we wszystkich ich formach, tym samym Steward antycypował późniejszy o kilka lat esej Marcusego Tolerancja represywna i uzasadnił prawo przywódców współczesnej Unii Europejskiej do reedukacji niedojrzałych, pogrążających się w odmętach zabobonu Polaków i Węgrów.

Jednym słowem, zwolennicy kulturowego postępu miotali się od ściany do ściany, zmieniając poglądy w zależności od tego, co bardziej służyło walce z reakcją, a takie miotanie się jest możliwe, a nawet nieuchronne, jeśli nie rozumie się, albo gdy nie chce się zrozumieć, czym jest kultura w całym tego pojęcia znaczeniu.

Wróćmy zatem do naszych baranów.

Mechanizm kultury skłania człowieka do podejmowania ambitnych wyzwań i wzmożonego wysiłku, ponieważ umożliwia mu przeżycie psychicznej, unikalnie ludzkiej przyjemności, jaką jest satysfakcja, ale przełamuje wbudowany w biologiczną strukturę człowieka demotywacyjny mechanizm obronny, zabezpieczający organizm przed zniszczeniem.

Tymczasem nadmierny, niekontrolowany wysiłek może doprowadzić do samozniszczenia organizmu i uniemożliwić człowiekowi nie tylko realizację, ale nawet rozwinięcie różnych potrzeb, nie tylko materialnych, na przykład obcowania ze sztuką, lektury, wycieczek, życia towarzyskiego, a nawet potrzeby kompletnej bezczynności, koniecznej nie tylko do regeneracji sił, ale dającej czas na refleksję.

Taki wysiłek może być zabójczy również dla otoczenia.

Wracając do porównania z samochodem, można powiedzieć, że mechanizm kultury pełni w ludzkiej psychice taką rolę, jaką w samochodzie pełni silnik, czyli jest jego siłą napędową.

Jednak pędzący samochód może pozabijać przechodniów albo rozbić się o betonową ścianę i zabić pasażerów, jeśli nie ma w nim układu kierowniczego i hamulcowego.

Jednym słowem, bez silnika samochód w ogóle nie pojedzie, ale nie silnik decyduje o tym, dokąd i jaką drogą pojedzie.

Podstawowy mechanizm kultury jest tylko niezbędnym mechanizmem umożliwiającym ludziom i społeczeństwom podejmowanie i organizowanie wysiłku koniecznego do realizacji celów, natomiast jej defektem jest to, że nie określa ona sensu, celu ani granic tego wysiłku, który może doprowadzić ludzi i społeczeństwa do samozagłady.

Jak już wspomniałem, pojęcie kultura ma dla większości ludzi podźwięk pozytywny i w zasadzie nikt, poza ideologami antykultury, nie kwestionuje wartości samej kultury, niezależnie od tego, jak ją się definiuje.

Dlatego często pojawiają się wątpliwości co do możliwości zaliczenia do kultury formacji, które doprowadziły do zbrodni.

Istnieją przecież różne kultury, które stworzyły swoje własne cywilizacje i osiągnęły bardzo różne efekty, nie przestając być kulturami.

Nikt nie ma wątpliwości, że Chińczycy, Sumerowie, Egipcjanie, Aztekowie i Majowie, chrześcijanie i mahometanie, konfucjoniści, buddyści, hinduiści, długo można wyliczać nazwy, stworzyli własne kultury, chociaż nikt nie ma wątpliwości, że jedynie kultura chrześcijańska stworzyła najwyżej rozwiniętą cywilizację wysokich technologii, powszechnego dobrobytu i powszechnej wolności.

We wszystkich wymienionych kulturach działał ten sam kulturowy silnik napędzający jej uczestników do działania.

Ale różne systemy wartości wyznaczały kulturowym samochodom inne cele i powodowały, na przykład, że charakterystyczny dla kultury europejskiej wysiłek produkcyjny.

Ograniczany bywał na rzecz celebrowania wspólnoty, tak jak to miało miejsce u prymitywnych Trobriandczyków, lub działaniu o charakterze kontemplacyjnym, tak na przykład jak robili to buddyści.

Ma to związek z usilnie podtrzymywanym i kolportowanym, stanowiącym podstawowe paliwo antykulturowej propagandy zarzutem, że tradycyjna kultura europejska, którą ryczałtem określa się jako chrześcijańską, doprowadziła do zbrodni ludobójstwa.

Jest to problem o tyle istotny, że w systemach jednoznacznie dzisiaj ocenianych jako zbrodnicze, czyli w narodowym socjalizmie i w komunizmie, można wskazać wszystkie elementy uważane za składniki kultury.

Była tam i religia, i mieszczańska obyczajowość obejmująca cnoty obywatelskie i wielka sztuka, nikt przy zdrowych zmysłach nie twierdzi, że wśród nazistowskich czy komunistycznych zbrodniarzy nie było ludzi wrażliwych na piękno, dbających o swoje rodziny i wykształcenie dzieci.

Nikt, mający jakiekolwiek pojęcie o sztuce, nie odmówi artystycznej wartości rzeźbom Arno Brekera czy Wiery Muchin.

Podobnie jak nie odmówi jej posągom egipskich faraonów.

Nikt nie zakwestionuje, że niemieccy i radzieccy naukowcy i konstruktorzy dokonali wielkich odkryć i wynalazków, podobnie jak nikt nie odmówi geniuszu budowniczym piramid.

oj, chyba geniuszu :-)

Układ kierowniczy kultury, a więc określający cel i sens podejmowanego wysiłku i mechanizm hamulcowy, czyli moralność wyznaczająca granice ludzkiego działania, tkwią w systemie wartości, który jest częścią kultury, ale nie jest z nią tożsamy, to znaczy nie wyczerpuje całkowicie jej treści.

Różnice między kulturami sprowadzają się nie do mechanizmu kultury, który jest wszędzie taki sam, ale do systemów wartości wyznaczających ich cel, kierujących nimi w drodze do celu i wyhamowujących przed rozbiciem się o ścianę albo stoczeniem się w przepaść.

Dlaczego więc tacy humaniści jak George Bernard Shaw z czystym sumieniem uzasadniali użycie komór gazowych?

Dlaczego nazizm, czyli narodowy socjalizm i komunizm, czyli socjalizm rewolucyjny, doprowadziły do ludobójstwa i dlaczego chrześcijańska kultura europejska temu nie zapobiegła?

I czy była to kultura chrześcijańska czy pochrzęścijańska, żeby przynajmniej częściowo odpowiedzieć na to pytanie, trzeba uzupełnić uwagi z pierwszego odcinka dotyczącego natury człowieka.

Od 1902 roku w organizowanych przez Zygmunta Freuda spotkaniach tak zwanego Towarzystwa Środowego brał udział austriacki psychoanalityk Alfred Adler, o którym wspomniałem w poprzednim odcinku, w 1907 roku Adler opublikował pracę pod tytułem Studia o niedoskonałości organów, a w 1912 roku założył Związek Psychologii Indywidualnej, tworząc własny kierunek w psychologii.

Adler twierdził, że człowiek cierpi wskutek własnej cielesnej niedoskonałości i przeżywa poczucie niższości, gorszości, u małego dziecka to poczucie niższości wynika z poczucia całkowitej bezradności i zdania na opiekę innych ludzi.

Rodzi ono potrzebę kompensacji, czyli wyrównania tego poczucia niepełnej wartości i sprawności, a nawet tak zwanej hiperkompensacji, czyli potrzeby osiągnięcia stanu wyższości wobec otoczenia.

Na przykład hiperkompensacja skłania, szczególnie ludzi o niepozornej posturze, do podejmowania bardzo intensywnych treningów kulturystycznych i sportu wyczynowego.

W szczególnych przypadkach to poczucie niedoskonałości prowadzi do powstania kompleksu niższości, a ten z kolei rodzi potrzebę dominacji, którą Adler nazywał za Nietzschem wolą potęgi lub władzy, traktując ją jednak jako skutek zaburzeń rozwoju psychicznego, prowadzących do patologii w postaci nerwic.

Koncepcja Adlera, w odróżnieniu od freudyzmu, była koncepcją optymistyczną, ponieważ odrzucała teorię targających człowiekiem mrocznych popędów i traktowała rozwój psychiczny jako proces wyzwalania się z poczucia niedoskonałości, Adler uważał wprawdzie, że poczucie niedoskonałości tworzy się w najwcześniejszej fazie życia, ale nie jest w zasadzie instynktem w znaczeniu freudowskim.

Na początku lat 30. Adler opublikował prace pod tytułem Psychologia indywidualna w szkole oraz Dusza trudnego dziecka, a w 1933 roku napisał książkę pod tytułem Sens życia.

W której wyraził przekonanie, że rozwiązanie głównych życiowych problemów człowieka tkwi w rozwijaniu poczucia wspólnoty, czyli poczucia związku z innymi ludźmi, tworzącymi rodzinę, gminę, naród, tak więc w myśli Adlera społeczeństwo jest tym zwierciadłem, w którego akceptacji człowiek może zobaczyć swoje człowieczeństwo, a nie systemem opresji, który tłumi jego naturalne instynkty.

Psychologia indywidualna zdobyła w latach 30. ogromną popularność, jednak Adler zmarł na emigracji w 1937 roku, w tym samym roku, w którym Max Horkheimer spisał podstawy destrukcyjnej teorii krytycznej, po śmierci Adlera w komunistycznym piśmie Czerwony Sztandar obwieszczono z ulgą, że jego plan zastąpienia socjalizmu psychologią zakończył się fiaskiem, a ponieważ po wojnie rozpoczęła się ofensywa opartego na freudyzmie nowego marksizmu, psychologia indywidualna utraciła znaczenie.

Wspomniałem szerzej o Adlerze, ponieważ jego koncepcja życia psychicznego jakoś tłumaczy zjawisko fenomenu ambicji, a także znaczenia satysfakcji, czyli psychicznej przyjemności, osiąganej w wyniku reakcji innych ludzi, ale umożliwia również wyjaśnienie źródeł tego, co umownie można określić kulturami złymi.

Tłumaczę to sobie tak.

Każdy człowiek potrzebuje uznania i podziwu innych ludzi, chociaż różne są sposoby jego zdobywania, to jest fakt bezsporny.

Która z was, drogie panie, nie zamarzyła przynajmniej raz w życiu o tym, żeby przesmyrać się w wydekoltowanej sukni po czerwonym dywanie na festiwalu w Cannes, wzbudzając tłumione jęki wszystkich panów, a który z was, panowie, nie zamarzył przynajmniej raz w życiu, żeby w lśniącym smokingu, a może nawet fraku, odbierać Oscara albo Nobla, wzbudzając ekstatyczny szloch omdlewających z podziwu pań?

Nikt, akurat.

Rzecz w tym, że taki rodzaj podziwu, który można osiągnąć tylko przez opanowanie jakiejś umiejętności w stopniu ponadprzeciętnym, a to zawsze wymaga wiele pracy, wysiłku i wyrzeczeń, mówiąc za Churchillem, krwi, potu i łez, dostępny jest tylko ludziom, w których uruchomiony został mechanizm kultury.

Nawet najmniej utalentowane z pań przesmyrujących się po czerwonym dywaniku w Cannes musiały swoje wycierpieć u różnych dentystów, chirurgów i na salach treningowych, rzeźbiąc przynajmniej atrakcyjną figurę.

Dlatego większość ludzi przeżywa takie stany tylko w marzeniach, a są one w ogóle niedostępne ludziom, u których ten mechanizm kultury nie został uruchomiony.

Istnieje jednak jeszcze jeden rodzaj podziwu, znacznie łatwiejszy do osiągnięcia.

Jest nim strach.

Chociaż przykro to powiedzieć, granica między strachem a podziwem jest nieprecyzyjna, a na pewno strach jest wynikiem bezsprzecznej dominacji.

Nie ma tu miejsca na analizowanie zjawiska, ale na pewno istnieją ludzie, którym satysfakcję sprawia zadawanie innym bólu czy ich poniżanie.

To też jest rodzaj psychicznej przyjemności, której źródłem jest reakcja drugiego człowieka, a do przeżycia takiej satysfakcji nie trzeba niczego potrafić.

Wystarczy dysponować prymitywną siłą.

Problem w tym, że tych różnych rodzajów satysfakcji nie można odróżnić, jeśli rezygnuje się z pojęcia dobra i zła.

W pierwszym odcinku wspominałem o potencjach, czyli umiejętnościach i cechach typowo ludzkich, które nie rozwijają się w ogóle u zwierząt, a które nie rozwijają się u człowieka same, ani człowiek nie może rozwinąć ich sam.

Nie powiedziałem jednak wszystkiego i przyznam, że sam nie bardzo potrafię zrozumieć źródła tego zjawiska, o którym teraz powiem.

Otóż u zwierząt, które zabijają tylko w celu zdobycia pożywienia albo w obronie siebie lub potomstwa, chyba nigdy nie obserwujemy bezinteresownego okrucieństwa, potrzeby zadawania innym istotom cierpień i upokorzeń.

Tylko u człowieka mogą rozwinąć się potęcje, które nawet jeśli nie będziemy ich oceniać w kategoriach dobra i zła, to możemy je nazwać destrukcyjnymi.

Tym, czego nie potrafię sobie wytłumaczyć jest to, czy te złe potęcje są zapisane w naturze każdego człowieka i ujawniają się w sprzyjających warunkach, czy też są jedynie wynikiem zakłócenia naturalnego rozwoju tych potęcji, które zwyczajowo oceniamy jako pozytywne czy pożądane.

Jakąś odpowiedź daje fakt, że potęcje destrukcyjne nie rozwijają się u zwierząt, u których nie obserwujemy zjawiska ambicji, a sugestie, że zwierzęcym odpowiednikiem ambicji jest przywództwo samców alfa, nie wyjaśniają, dlaczego u samców pokonanych przez samca alfa nie rozwijają się skłonności do okrucieństwa.

W książce z 1942 roku pod tytułem Kapitalizm, socjalizm, demokracja, austriacki ekonomista Joseph Schumpeter spopularyzował tkwiącą już w Manifeście Komunistycznym koncepcję twórczej destrukcji, miała ona oznaczać konieczność usuwania istniejących, przestarzałych struktur społecznych i ekonomicznych dla umożliwienia budowy struktur nowych i lepszych, ale odpowiadała marksistowskiej koncepcji nierozwiązywalnego, śmiertelnego konfliktu i tworzyła pozytywną konotację dla samego pojęcia destrukcja, oznaczającego niszczenie, a różnego jakościowo od pojęć rozbiórka czy demontaż, powodujących ten sam skutek techniczny.

W ideologii antykultury, czyli teorii krytycznej, synonimem postępu stała się już sama czysta destrukcja, a jej twórczy charakter dopowiada krytyczna mentalność, która niszczenie związała z kolejną współczesną mantrą, obligatoryjną innowacyjnością w każdej dziedzinie, nie wyłączając nawet nauczania matematyki w szkołach podstawowych.

Wydaje się, że jeśli istnieje w człowieku jakaś instynktowna albo bardzo wcześnie rodząca się potrzeba nawiązania kontaktu z innymi ludźmi, związania się z nimi, a nawet uzależnienia ich od siebie, bo przecież nawet w miłości jest oczekiwanie wzajemności i miłość potrafi być strasznie zaborcza, to istnieją ku temu dwie drogi, jedna przez wzbudzenie w drugim człowieku uznania dla własnych zdobytych własnym wysiłkiem jakości, i druga przez ich zdominowanie, podporządkowanie i upokorzenie, jeśli jednak taka potrzeba rzeczywiście istnieje i jeśli jest ona cechą tkwiącą w ludzkiej naturze, to jeśli w człowieku nie zostanie uruchomiony opisywany wcześniej mechanizm kultury, umożliwiający doskonalenie samego siebie, umożliwiający zdobywanie tych wyższych jakości, to jedynym sposobem zaspokojenia tej potrzeby musi być agresja, destrukcja i poniżanie innych ludzi.

Sadyzm to zemsta tych, którzy nie poznali smaku miłości.

Czy jednak przyjemność, jaką sprawia agresja czy sadyzm, można nazwać satysfakcją?

Na pewno jest to przyjemność psychiczna, a nie zmysłowa, ale odróżniającą nazwę niech wymyślą fachowcy, tak jak dla odróżnienia patologicznej ambicji wymyślili nazwę próżność.

No tak, ale w kulturach zbrodniczych ten podstawowy mechanizm kultury działał.

Nie jest to jednak takie oczywiste i pewne.

We wszystkim, co do tej pory powiedziałem, tkwi pewna pułapka, a raczej furtka, która przez całe wieki umożliwiała kolejnym kulturom tworzenie wspaniałych dzieł kosztem ludzkiego cierpienia, a nawet zbrodni, chodzi o to, że odpersonalizowany, opisany w kategoriach czysto cybernetycznych, a nie socjologicznych czy psychologicznych, mechanizm kultury skłania do podejmowania twórczego wysiłku i gwarantuje tworzenie wielkich dzieł, ale nie określa, kto ma ponosić ten wysiłek, związany często z cierpieniem, bólem, a nawet śmiercią.

Otóż biologiczna natura człowieka, nakazująca mu unikać nieprzyjemności, skłania go do przerzucania wszelkiego nieprzyjemnego wysiłku na innych ludzi, ta skłonność prawdopodobnie nie jest tak silna, gdy chodzi o zaspokojenie najprostszych potrzeb fizjologicznych, bo i ich zaspokojenie w gruncie rzeczy nie wymaga wysiłku ogromnego, ani specjalnych kwalifikacji, jeśli jednak z nieznanych nam powodów uruchomiony został mechanizm, który umożliwił człowiekowi przeżycie psychicznej satysfakcji, to ta satysfakcja bywa tym większa, im dzieło jest wspanialsze, a więc i im większego wysiłku i wyższych kwalifikacji wymaga.

Nigdy nie sprawdzimy, czy faraonowi większą satysfakcję sprawiła doskonałość proporcji piramid, jego odbijająca się w oczach poddanych boskość, czy cierpienie setek ofiar, jakie pociągała za sobą budowa monumentu.

W jakimś jednak sensie tak powstająca kultura była łatwa, jeśli ktoś wsłuchał się w sens ostatnich zdań, to zapewne zauważył, że zbliżyliśmy się do współczesnej kultury, którą ja nazywam antykulturą, ponieważ obiecuje ona ludziom łatwe szczęście, czyli perpetuum mobile, niestety perpetuum mobile nie istnieje i nie powstanie i za łatwe szczęście jednych zawsze muszą płacić swoim wysiłkiem inni, o tym, czy jest możliwa kultura, która nie powstaje kosztem drugiego człowieka, będzie następny odcinek, zapraszam.