Асқорыту бездерінің құпиясы

ҰБТ-да биология таңдайтын барлық оқушыларға сәлем, менің есімім Малика және мен ҰБТ биологияға дайындайтын мұғаліммін, өзімнің үлкен proБИО онлайн мектебім бар.

Сендерді өзімнің YouTube каналымда көргеніме өте қуаныштымын, бұл YouTube каналда менде 80-нен аса тегін сабақ бар және 10-нан аса өте көп деген тікелей эфирлер бар, ол жақта мен күшті-күшті нұсқа талдаулар жүргізгенмін, сол үшін менің YouTube каналыма жазылып, сол тегін сабақтың барлығын қарап алыңыздар.

Ал мен 2024-2025 оқу жылының YouTube-тағы жаңа сезонын бастап жатырмын, иә, менің осы оқу жылындағы ең алғашқы видеом болып табылады.

Ал бүгінгі менің сабағымның тақырыбы ол бізде асқорыту бездері, қарап отырсаң, осы күнге дейін асқорыту тақырыбынан төрт түрлі тегін сабақты осы YouTube каналда түсіріппін.

Ол бізде асқорыту жүйесі, тістердің құрылысы, майда ішек және жуан ішек.

Витаминдердің талдауын видео разделдан осы тегін сабақтарды таба аласыздар.

Ал мен өзімнің сабағымды бастаймын.

Сонымен бізде асқорыту бездерінің төрт түрлі типі бар, олар бізде сілекей бездері, бауыр, ұйқы безі.

Асқазан мен ішектің біржасушалы бездері.

Қазір осылардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталамыз.

Бірақ та мен асқорыту бездерінің ең басты қызметін айтып өтейін, ол асқорыту ферменттерін бөлу.

Асқорыту ферменттері бізде астың ыдырау реакциясын тездететін, яғни органикалық заттарды қорытатын нәруыздар.

Ең атақты асқорыту ферменттеріне бізде жатады амилаза, ол бізде көмірсуларды мономерлерге ыдыратады, мысалға глюкозаға.

Нәруыздарды ыдырататын пепсин аминқышқылдарына дейін ыдыратады.

Және де майларды липаза ферментінің арқасында глицерин мен май қышқылдарына дейін ыдыратады екен.

Яғни ферменттердің ең басты қызметі күрделі заттарды жай заттарға дейін ыдырату.

И реакцияны тездету болып табылады.

Мысал ретінде егер де біз ыдыс жуатын болсақ, тем более майлы ыдыс жуатын болсақ, ыстық сумен жусақ та, суық сумен жусақ та бұл процесс бізде өте ақырын жүреді.

Бірақ та фейри тәрізді ыдыс жуатын заттарды қолдансақ, бұл процесс бізде тез жүреді.

Дәл осылай қызметті бізде асқорыту ферменттер жасайды.

Сонымен ең алдымен сілекей бездеріне тоқталайық.

Біздің ауыз қуысымызда үш жұп сілекей безі бар, ол бізде құлақ маңы немесе шықшыт, жақ асты және тіл асты бездері.

Яғни олар үш-үштен орналасқан, сол себептен оларды үш жұп бездер деп атайды.

Тіл асты ең кішкентай, ал құлақ маңы шықшыт ең үлкен болып табылады.

Сонымен қатар біздің ауыз қуысымызда орналасқан ұсақ біржасушалы бездер бар.

Бұл бездердің барлығы сілекей сөлін бөледі.

Тәулігіне біз сендермен 1,5-2 литрдей сілекей бөлетін екенбіз.

Және сілекейдің құрамында өзіндік ферменттер бар.

Олар бізде амилаза ферменті бізде көмірсуды ыдыратады.

Мальтаза ферменті мальтозаның ыдырауын катализдейді.

Лизоцим әсерінен кейбір бактериялар жойылады.

Сонымен қатар сілекейдің ең басты, наверное, ең маңызды қызметі ол шырыш бөліп, тамақтың оңай жұтылуына көмектесу.

Мысал ретінде біз құрғақ болса ауызымыз, біз тамақты жұта алмай, қақалып, шашалып қалатын едік.

Өздерің еске түсіріңдер, ауыздарың құрғақ болып тұрған кезде.

Мынандай жейсіңдер, қақалып қаласыңдар, иә.

Ал сілекей осы астың жұтылу процесін оңайлатады.

Яғни астың қорытылуының өзі бізде ауыз қуысынан басталып кетеді екен.

Мысал ретінде төменде берілген суреттерге назар аударыңыздар.

Мына жақта бізде полимер деп жазылып тұр, полимер дегеніміз ол бізде кішкентай бөлшектерден құрылған үлкен заттар.

Мысал ретінде крахмал мен гликоген бізде глюкозадан құрылады, иә, глюкоза мономер.

Крахмал мен жаңағы гликоген бізде полимер болып табылады.

Фермент келіп ыдырау реакциясын бастаған кезде, олар қайтадан мономерлерге ыдырап кетеді екен.

Келесі асқорыту безі ол бізде бауыр.

Бауыр біздің организміміздегі ең ірі без, массасы 1,5 кг.

Біздің оң жағымызда орналасқан.

Оның асқорытуға қатысатын қызметі ол өзін өтті бөліп шығарады.

Яғни өтті синтездеп, потом бөліп шығарады.

Тәулігіне бізде 700-800 грамм өт бөлінеді екен.

Қосымша информация ретінде айта кетейін, бауырда өттен бөлек тағы да атқаратын қызметтері бар, ол бізде асқазаннан, ішектен, көкбауыр мен ұйқы безінен келетін қанды тазартады.

Сүзеді және залалсыздандырады.

Біздің организмімізде екі фильтр бар, ол бізде бүйрек және де бауыр.

Бүйрек бізде қанды сүзіп, зәрді түзеетін болса, бауыр бізде қанды сүзіп, оны залалсыздандырады.

Залалсыздандырады дегеніміз, қанның құрамындағы бүкіл улы заттарды жойып отырады екен.

Мысал ретінде егер де бауыр істен шығатын болса, бүйректің жеткіліксіздігі пайда болады.

Өйткені нәзік бүйректің құрылымдары улы заттардың кесірінен өле бастайды.

Тағы да бауырдың ең басты қызметі ол көмірсулардың артық мөлшерін гликоген түрінде қорға жинақтау болып табылады.

Бұл сабақ бізде асқорыту бездері деп аталады.

Ендеше бауырдың асқорыту безі ретінде атқаратын қызметін айта кетейік, ол бізде өт бөледі.

Өт бауырдың жасушаларында синтезделеді және осыны өт қапшығына жинақталады.

И оны піседі деп атайды.

Кейін ол ұлтабарға бөлінеді де майларды қорытуға көмектеседі.

Міне, егер де біз бауырдан өтті бөліп алатын болсақ, оның пішіні осылай көрінеді.

Ал түсі болса сарғыш-жасыл түсті болып көрінеді.

Өтті бояйтын негізгі пигмент осы сары түсті билирубин деп аталады.

Билирубин ол бізде тек қана өтте емес, сонымен қатар нәжіс массасын бояйды екен.

Нәжіс массасы дегеніміз, балапандар, ол үлкен дәрет.

Билирубин қайдан пайда болады? Билирубин бізде темірі бар ескірген эритроциттер бұзылған соң гемоглобиннен синтезделеді.

Және осы билирубин бізде өтті басқа асқорыту сөлдерінен ерекшелейтін қызметі эритроциттер ыдыраған кезде түзілген заттарды ағзадан шығарады.

Яғни ішекке түсіреді, дәл сол ішектен тамақ қорытылған кезде.

Ол нәжіспен бірге сыртқа шығарып кетеді екен.

Бірақ та бұл өттің ең басты емес, өттің ең басты рөлі ол асқорытуға қатысу.

Асқорытуға қалай қатысады десеңдер, балапандар.

Мына бір бетке өте тұрайық.

Өт бізде тамақ құрамындағы майды қорытуға қатысады, нақтырақ өт майларды эмульгациялайды.

Эмульгациялау дегеніміз ол бізде майларды үлкен бөлшектен кішкентай-кішкентай бөлшектерге айналдыру болып табылады.

Мысал ретінде біздің алдымызға өте үлкен зат келсе, біз оны мың-мың-мыңдаған кішкентай бөлшектерге бөлсек.

Сол кішкентай бөлшектермен жұмыс жасау өте ыңғайлы болады.

Дәл сол сияқты өт қышқылдары бейтарап майларды орасан көп мөлшерде ұсақ тамшыларға бөледі.

Дәлше бізде іске ұйқы безі қосылады.

Ұйқы безінен бізде липаза ферменті майлардың бетіне жанасып, оларды қорытуға оңай болады.

Бұдан бөлек өттің тағы да бір қызметі ол ішектің жиырылуын күшейтеді.

Яғни ішек бізде бұлшықеттен тұрады, бір ыңғай салалы бұлшықеттен.

Және де оны жиырылтып, астың тезірек жылжуына әсер етеді.

Одан кейін барып ұйқы безі ферменттерінің белсенділігін арттырады.

Ол ұлтабар ферменті амилаза мен трипсин жұмысын жеңілдету үшін сілтілеу үдерісіне қатысады.

Бағанадан бері ұйқы безі деп айтып жатырмыз, осы ұйқы безі бізде келесі асқорыту безі болып табылады.

Оның ең басты сөлі панкреатин болып табылады.

Панкреатин және де өт бізде ұлтабарға өзек арқылы бөлініп шығады.

Ұлтабар дегеніміз аш ішектің бірінші бөлімі.

Ұйқы безінің панкреатин сөліндегі басты ферменті липаза, ол бізде майларды май қышқылы мен глицеринге дейін ыдыратады.

Жұмысын өт белсендіреді.

Бұдан бөлек ұйқы безі бізде нәруыз бен көмірсуларды ыдыратады.

Оның қосымша ферменттері бар.

Ол бізде трипсин нәруыздарды ыдыратады, амилаза болса бізде көмірсуларды ыдыратады.

Және де біздің сабағымыздың ең соңғы безі асқазан мен ішектің біржасушалы бездері.

Мынау бізде асқазан, тағы да ішек бар.

Және де бұлардың қабырғаларында осыны өте кішкентай-кішкентай жасушалар болады.

Олар өздерінен, балапандар, асқазан мен ішек сөлін бөліп шығарады, тәулігіне 2 литр.

Және асқорыту жолы мүшелерінің қабырғаларында орналасады.

И осы сөлді бөлген кезде біздің асқазанымызды, ішегімізді желудочный сок деп айтады.

Орысша асқазан мен ішектің сөліне толтырады.

Олар қандай қызмет атқарады?

Олардың құрамында пепсин деген фермент болады.

Иә, асқазан сөлінде тоже пепсин деген фермент болады.

Иә, балапандар, бағанағы естіген пепсин ферменті.

Ол бізде нәруыздарды аминқышқылдарына ыдыратады.

Ал пепсиннің жұмысын болса бізде, балапандар, тұз қышқылы белсендіреді.

Сонымен, балапандар, менің кішігірім асқорыту бездеріне арналған YouTube-тағы тегін сабағым аяқталды.

Егер де сіздерге ұнаса, менің YouTube каналыма жазылып, лайк басып, комментарий жазуды ұмытпаңыздар.

Енді дәл осы YouTube-тағы жаңа сезонның ашылу құрметіне байланысты мен сіздерге proБИО курсының үш тегін сабағын бергім келіп тұр.

Бақандай біздің курста оқитын үш тегін сабақты сіздер мына бір төменде берілген WhatsApp нөмірге жазатын болсаңыздар, оңай аласыздар.

Ал егер де сіздер дәл осы сабақты ноутбук арқылы көріп жатсаңыздар, камераны осы жаққа беттесеңіздер.

Мына бір QR-кодтан ссылка ашылатын болады.

Бұдан да бөлек ҰБТ мен биологияға қатысты пайдалы информацияны мен өзімнің YouTube каналымда беремін.

Сол себептен ол жаққа да жазылып қойды ұмытпаңыздар.

Ал мен сіздермен келесі сабаққа дейін қоштасамын.

Комментарийге сіздерге қажетті сабақты жазып кетіңіздер, келесі жолы түсіремін.

Всем пока.