Speaker A
Ամփոփելով այս ամենը, նորից եմ ցանկանում ընդհանրացնել, որովհետեւ պրոբլեմը շատ ավելի խորն է, քան միանգամից երեւում է:
Վերլուծություն 1920-21 թթ. հայ-ադրբեջանական-թուրքական հարաբերությունների, Բաքվի նավթի և մայիսյան հեղափոխության մասին։
Key Takeaways
- Բաքվի նավթի կարևորությունը մեծ դեր խաղաց տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ։
- Դաշնակների և արտասահմանյան ուժերի համագործակցությունը նպաստեց հայկական հարցի բարդացմանը։
- Սովետական Միության ներթափանցումը տարածաշրջան հանգեցրեց նոր քաղաքական իրավիճակի և ուժերի վերադասավորման։
- Մայիսյան հեղափոխությունը ցույց տվեց ներքին պայքարի դաժանությունը և քաղաքական ճնշումները Հայաստանում։
- Լենինի և Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի ազդեցությունը խոչընդոտեց հայկական ինքնիշխանության հաստատմանը։
Summary
- Դաշնակները ստեղծվել էին արտասահմանյան փողերով՝ Անգլիայի և որոշ ուժերի ծրագրերը իրականացնելու համար՝ ուղղված հայկական հարցի լուծմանը։
- Բաքվի նավթը 900-ականների սկզբին համարվում էր աշխարհի նավթի արտադրության մոտ 50%-ը, ինչը մեծ ռազմավարական նշանակություն ուներ։
- 1918 թ. Բաքվում տեղի ունեցան հայերի ջարդեր՝ թաթարների և այլ ուժերի կողմից, ինչը կապված էր տարածաշրջանի քաղաքական խաղերի հետ։
- 1920 թ. Սովետական բանակը գրավեց Բաքուն՝ առանց մեծ դիմադրության, ադրբեջանական զորքերը միացան Սովետական Միությանը։
- Անգլիական զորքերը 1920 թ. մայիսին մտան Բաթում, իսկ թուրքական զորքերը դարձան ադրբեջանական՝ անգլիական տիրապետության տակ։
- Մայիսյան հեղափոխությունը 1920 թ. Սովետական Ալեքսանդրապոլում, Կարսում և այլ վայրերում՝ դաշնակների և կոմունիստների միջև բախումներով։
- Դաշնակները ճնշեցին հեղափոխությունը՝ սպանելով հարյուրավոր մարդկանց, ձերբակալելով և թալանելով նրանց ունեցվածքը։
- Գաղտնի նամակագրությունները՝ Օրջոնիկիձե, Չիչերին, Լենին, Ստալին, ցույց են տալիս տարածաշրջանի քաղաքական բարդ իրավիճակը և ուժերի շահերը։
- Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը և Լենինի դիրքորոշումը խոչընդոտեցին հայկական հարցի վերջնական լուծմանը։
- 1920 թ. տարածաշրջանում ուժերի բաշխումը և միջազգային շահերը մեծ ազդեցություն ունեցան Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի ճակատագրի վրա։
Full Transcript — Download SRT & Markdown
Speaker A
Ու մի քանի անգամ կփորձեմ նորից կրկնել՝ լրացնելով բացակայող մասնիկները, հասնելու համար իրականությանը, ինչքան հնարավոր է:
Speaker A
Ուրեմն, դաշնակները ստեղծվել էին արտասահմանյան փողերով ու հակակառավարական ուժ էին կազմում:
Speaker A
Իրենց նպատակները ազգայնական շարժման տակ իրականացնելն էր Անգլիայի ու որոշ ուժերի պլանները կապված Թուրքիայի ու Ռուսաստանի ավիրման հետ:
Speaker A
Հատկապես լավ աշխատեցին Անդրկովկասում:
Speaker A
Միաժամանակ մինչեւ 6000 զորքով գրավելով Բաքուն ու մաքրելով թաթարներից ու հավատացյալներից, որը պատճառ դարձավ Բաքվի հայերի ջարդերի 1918 թ. սեպտեմբերին թաթարների եւ այլնի կողմից:
Speaker A
Այսինքն՝ ի՞նչ տեղի ունեցավ, Բաքուն մաքրեցին հայերից, որոնք մեծ մասամբ հարուստ էին ու թաթար մուսուլման հարուստներից, որ լավն էր, պինդ մնա անգլիացիքի տակ, ոչ մի հարուստ մտավորական չմնա:
Speaker A
Միաժամանակ հանձնելով հայկական հողերը ու ճանապարհ բացելով թուրքական զորախմբին,
Speaker A
զինելով նրանց ռուսական բանակի զենքով ու հագուստով ու արագ ժամկետներում հասնելով Բաքու:
Speaker A
Այնտեղ պաշտպանության համար անգլիական նավթահորերի, միաժամանակ կործանելով հայերին:
Speaker A
Լուծելով հայկական հարցը:
Speaker A
Ո՞րն էր հայկական հարցը:
Speaker A
Անգլիան իր ընկեր Օսմանյան կայսրության հետ չէին կարողանում գնային Բաքվի նավթը վերցնեին ու Անդրկովկասը, Հյուսիսային Կովկասը, Գրոզնին եւ այլն գրավեին:
Speaker A
Ես այստեղ ուզում եմ նորից նշեմ կարեւորությունը Բաքվի, Բաքվի նավթի:
Speaker A
Այն ժամանակներում 900-ականների սկզբին Բաքուն ավելի շատ նավթ էր արտադրում, քան ամբողջ ԱՄՆ-ն:
Speaker A
Բաքվի նավթը մոտավորապես կազմում էր աշխարհի արտադրած նավթի 50%-ը:
Speaker A
Հայերը դրանից մոտ 100 տարի առաջ կռվում էին ռուսների հետ միասին ու խախտում էին այդ ամբողջ պլանները Կովկասի գրավման:
Speaker A
Պահում էին Ռուսաստանի հարավ-արեւմտյան սահմանը:
Speaker A
Բացի դրանից այն ժամանակ այդքան նավթահոր չկար աշխարհում, իսկ Բաքվինը շատ մաքուր էր:
Speaker A
Հայերը պետք է կործանվեին, դա էր հայկական հարցի լուծումը, որ վերջապես կարողանային մտնեին Կովկաս:
Speaker A
Եվ ի վերջո մտածեցին, ասին՝ դե որ հայերն են մեզ խանգարում, իրենց ձեռքով էլ այնպես անենք, որ օգնեն:
Speaker A
Ստեղծեցին այս ոչխարներին, իրենք էլ թուրքերի հետ միասին սաղը հանձնեն Անգլիային:
Speaker A
Հետո ցել ընկեր գերմանացիների վրա, իբր գերմանացիներն էին լրիվ կազմակերպել:
Speaker A
Չնայած երիտթուրքերը իրենց ագենտներն էին ու մենք տեսանք ամեն ինչ արեցին թուրքերը, որ Անգլիան գրավի Ադրբեջանը, Գրոզնին, Վրաստանը:
Speaker A
Հեսա կտեսնեք ոնց են ուզում Վրաստանը գրավեն:
Speaker A
Ու գերմանացիները չէին թողնում ոչ խառնվել Բաքու, ոչ Վրաստանի տարածքից մի ոտք դնել ուրիշ տեղ:
Speaker A
Միաժամանակ հանձնեցին երիտթուրքերը Անգլիային Իրաքը, Պաղեստինը, արաբաթափեցին Պաղեստինը Օսմանյան ուժերի միջոցով:
Speaker A
Այնտեղ բերելով հետո անգլիացիների միջոցով հրեաներին, գրավելուց հետո, հետո հանձնեցին Կոստանդնուպոլսի ճանապարհը:
Speaker A
Մուդրոսի պայմանագրի ժամանակ հետագա ներթափանցում միջոց ստեղծելով Անգլիայի համար դեպի Կովկաս արդեն Սեւ ծովով:
Speaker A
Որով նրանք օգտվում են, գալիս են, հետո կտեսնեք:
Speaker A
Հետո գրավեց ու հանձնվեց Անգլիային Բաքուն, Օսմանյան զորք թողնելով այնտեղ:
Speaker A
Որոնք դարձան ադրբեջանական զորք անգլիական տիրակալության տակ, որ պահպանի այդ նավթի հորերը ու շարունակի դեպի Միջին Ասիա:
Speaker A
Օգնելով Անգլիային, որովհետեւ այնտեղ իրենք ընդհանրապես զորք չունեին:
Speaker A
Մի խոսքով, շատ սիրուն ամեն ինչ ստացվեց ըստ պլանի, բայց մի բան այստեղ չստացվեց:
Speaker A
Բրեստ-Լիտովսկի Լենինը ոչ չթողեց եւ երկրորդը ամենակարեւորը Հայաստանում:
Speaker A
Այս տղու պատճառով հայկական հարցը վերջնական չլուծվեց:
Speaker A
Դրա համար պետք է կրկնել:
Speaker A
Այսպիսով, երկրորդ փորձը 1920 թ.:
Speaker A
Ես այստեղ չեմ ուզում շատ ավելի խորանալ դրա մեջ, ինչ որ ցույց տվեցի 18 թ.-ին, որովհետեւ հիմնականում արդեն պարզ է ինչ սխեմա էր գործում:
Speaker A
Դե սկսենք ամփոփել 19-ից 20 թ.-ին ի՞նչ տեղի ունեցավ, արդեն դետալներին չանդրադառնում շատ:
Speaker A
Ու հիմնական աղբյուրը պետք է վերցնենք գաղտնի նամակագրությունը, հիմնականում Օրջոնիկիձե, Չիչերին, Լենին, Ստալին դրանց մեջ:
Speaker A
Որովհետեւ տեղային մարմինները, ոնց որ մենք տեսնում ենք, սաղ սուտ են ասում:
Speaker A
Թուրքերից է օգտվես, հազիվ ինչ-որ մի օգուտ կստանաս:
Speaker A
Հիմա ամփոփենք 1920 թ.-ի ուժերը, ի՞նչ էր այնտեղ մոտավորապես տեղի ունենում:
Speaker A
Այնտեղ Նախիջեւանը, Երեւանը, Կարսը հայաստանի տարածքում էին, Զանգեզուրն ու Սյունիքի համար:
Speaker A
Նաեւ ադրբեջանցիները Նախիջեւանից էին կախված, իբր ոչ մեկին չէր պատկանում:
Speaker A
Շարունակում ենք:
Speaker A
Ուժերը մոտավորապես այսպես են դասավորված՝ Հյուսիսային Կովկաս եւ այլն:
Speaker A
Բոլշեւիկները արդեն ամեն ինչ գրավել են, սաղին ջարդել են ու ուզում են մտնել Բաքու եւ Վրաստան ու Հայաստանը վերցնել:
Speaker A
Առաջինը շարժվում են Բաքվի ուղղությամբ:
Speaker A
Թուրքերը Հայաստանի սահմանում մարդ չկա:
Speaker A
Այնտեղ զորքը գոյություն չունի, Աթաթուրքը Թուրքիայում ուժեղանում է մանրից, որ Սովետի դեմը առնի:
Speaker A
Իսկ անգլիացիները փախնում են Բաքվից դեպի Պարսկաստան:
Speaker A
Սկսենք:
Speaker A
Ապրիլ 1920 թ., Սովետական բանակը առաջարկություն է անում Բաքվին, Ադրբեջանին միանալ Սովետական Միությանը:
Speaker A
Բայց դա տեղի չի ունենում:
Speaker A
Ամսի 27-ից 28 ապրիլի գիշերը մտնում է բրոնիրովնի գնացքը Բաքու ու վերցնում են քաղաքը համարյա առանց կրակոցի:
Speaker A
Գնացքի հետ կա մի բատալիոն պեխոտա, հետո կավալերիան է մոտենում ու ադրբեջանական զորքերը միանգամից միանում են Սովետին:
Speaker A
Իսկ տեղի թուրքական այն հրոսակախումբը, որ կար, չեն թողնում, որ այդ ժամանակավոր կառավարությունը, դե Անգլիացիք արդեն փախել էին:
Speaker A
Փախնի Բաքվից ու հանձնվում է ամեն ինչ ռուսներին:
Speaker A
Ու Ադրբեջանը վերցնելուց հետո որոշում են մտնել Վրաստան, բայց չեն մտնում:
Speaker A
Սպասում են, նույնն էլ Հայաստանի բանով ու ուզում են խաղաղ ձեւով մտնել երկու պետություն:
Speaker A
Որ ցույց տան միջազգային հանրությանը, որ տեսեք մենք ինչ ցիվիլ երկիր ենք՝ Սովետական Միությունը:
Speaker A
Դա բաց է այդ, երեւում է իրենց գաղտնի գրառումներում:
Speaker A
Հիմա կողմնակի ուժերն էլ ասեմ ի՞նչ էր տեղի ունենում, 17 մայիս 1920 թ. անգլիական զորքը մտնում է Բաթում:
Speaker A
Որ գերմանացիք արդեն դուրս էին եկել:
Speaker A
Չնայած վրացիք ուզում էին ուրիշ զորքեր այնտեղ չմտնեին, բայց պատահական հայտնվում են Բաթում:
Speaker A
Բացի դրանից անգլիացիները 19 մայիսի դակլադից երեւում է, որ գիտեին, որ Սովետը չի ուզում մտնի Պարսկաստան ու իրենց նավթահորը Պարսկաստանում անգլիական վտանգի տակ չէր:
Speaker A
Իսկ Բաքուն չէին կարող պահեին Սովետի ուժերի դեմ, հնարավորություն չկար, բանակը չունեին:
Speaker A
Իսկ թուրքական զորքը, որ այնտեղ կար, արդեն ադրբեջանական էր դարձել, շրջափակման մեջ չընկնելու համար այնտեղ հայերն էին, այն կողմից էլ ռուսներն էին գալիս, հանձնվում են ռուսներին:
Speaker A
Դա է պատճառը:
Speaker A
Մոտավորապես հասկացանք ի՞նչ էր կատարվում ու զուտ տվյալներ կոնկրետ էլ չեմ խորանում մեջը:
Speaker A
1920 թ. մայիս, ադրբեջանցիք ստիպում են Ղարաբաղ, Զանգեզուր իրենց երկիր մտցնել տեղական որոշումով:
Speaker A
Երկու մասերում էլ չէին ուզում մտնել Ադրբեջան, խնդրեցին Սովետական կառավարությանը:
Speaker A
Օրջոնիկիձեն, օրինակ, որ գա, տեսնի Ղարաբաղ ու Զանգեզուր ժողովրդի կամքը, հարցնի, որ չեն ուզում միանան Ադրբեջանին:
Speaker A
Շարունակում ենք:
Speaker A
Լենինն ասում է Օրջոնիկիձեին դակլադից հետո, որ ինքը ասում է այդ իրադրության մասին, բան չանել, որ ադրբեջանցիները չնեղանան:
Speaker A
Բացի դրանից պետք է միջազգային դրության պատճառով զգուշություն ցուցաբերենք, որ մենք խաղաղ ենք ու մարդասեր:
Speaker A
Հայաստանը ներկա պահին մեր համար հետաքրքրություն չունի:
Speaker A
Մայիս 11, 1920 թ., Օրջոնիկիձեի դակլադը, թե իբր Ադրբեջանը Սովետ մտնելուց հետո Հայաստանի Սովետական տրամադրությունները, հատկապես Երեւանում ու Ալեքսանդրապոլում բարձրացած են:
Speaker A
Եվ ժողովուրդը ուզում է դաշնակներին հեռացնի ու միանա Սովետին:
Speaker A
Եվ իրոք:
Speaker A
Մենք տեսնում ենք մայիսի 10-ին մայիսյան հեղափոխություն է տեղի ունենում Սովետական Ալեքսանդրապոլ, Կարս, Սարիղամիշ, Եղեգնիկ:
Speaker A
Կրկնում են Ղարաբաղը եւ Սյունիքը դաշնակների տակ չէին, նրանք մենակ Երեւանում էին ուժեղ:
Speaker A
Սկսում են կոմունիստ հայերի դեմ ճնշում գործադրել դաշնակները ու հեղափոխությունը 14 մայիսին:
Speaker A
Մի քանի ընդհարումներից հետո ընկնում է:
Speaker A
Սարիղամիշ 19 մայիսի, Նոր Բայազետ, Ղազախ 5 հունիսի մինչեւ հլը մնում են, բայց դաշնակները սաղին, այսպես ասած, ճնշում են:
Speaker A
Ի՞նչ արեցին նրանց կողմից:
Speaker A
Հարյուրավոր մարդիկ են սպանում:
Speaker A
Կարսում 300 մարդ գնդակահարվում է:
Speaker A
Տասնյակներով Կարս-Նահանգի հյուսիսում, հյուսիս-արեւելքում են սպանվում, գնդակահարվում են Ալեքսանդրապոլում, մերձակա տարածքներում:
Speaker A
Դաշնակների անունը դառնում է մաուզերիստ դաշնակ, ամբողջ Հայաստանով ընտանիքներով ու կենդանի մնացածները, ով որ այդ հեղափոխությանը էին մասնակցում, ձերբակալվում են:
Speaker A
Ծեծի ենթարկվում, բանտեր ու թալանում, ունեցվածքի առգրավում:
Speaker A
Ղազախից փախած փախստականները, հայ, գնում են Սովետական Ադրբեջան:
Speaker A
Այնտեղ հեղափոխական մի երկու գլխավորներից մայիսյանին ձերբակալում են Դաիձյանին ու մնացածին գերի վերցնում ու ուրիշ խնդիր է լինում:
Speaker A
Դաիձյան:
Speaker A
Մի հետաքրքիր դրվագ է 24 մայիսի 1920 թ. Օրջոնիկիձեի դակլադից դեպի Մոսկվա:
Speaker A
Հայաստանի սահմանին չկան թուրքական կանոնավոր զորքեր, կան մենակ տեղային շտաբեր ու միայն զինված մարդիկ բնակչությունից:
Speaker A
Տեղային բնակչությունից:
Speaker A
Սահմանը անցնում է էլի Կարսով:
Speaker A
Այնտեղ ընդհանրապես զորք չկա:
Speaker A
Սաղ թողել գնացել են:
Speaker A
Արդյունքում 30 հոկտեմբերի Աթաթուրքի զորքը վերցնում է Կարսը, 16 նոյեմբերի հանձնում են Ալեքսանդրապոլը, դաշնակները ի՞նչ են անում:
Speaker A
Խնդրում են Անտանտին օգնել թուրքերի դեմ:
Speaker A
Բայց ո՞նց պիտի Անտանտը իրենց օգնի:
Speaker A
Այսպես ասենք:
Speaker A
Չիչերինը ամսի 13-ին հայտնում է օգնություն հայերին թուրքերի դեմ, դաշնակները հրաժարվում են:
Speaker A
Հիմա:
Speaker A
Երկու դրվագ Ստալինի դիմումից Լենինին 19 նոյեմբերի 1920 թ.:
Speaker A
Ասում է՝ վախենում ենք, որ Հայաստանի պահով կոմունիստները ուշացել են, որովհետեւ Քեմալը կարող է Հայաստանը ուտի ամբողջությամբ:
Speaker A
Մինչեւ մեր Սովետական ուժերը հասնեն:
Speaker A
Դաշնակները չեն թողնում, որ գան:
Speaker A
Այստեղ ուզում եմ նորից շեշտել:
Speaker A
Կոմունիստները, որ նայեք իրենց դակլադները, ոչ մի անգամ չեն ասում՝ պետք է ուժ գործադրել Հայաստանի դիմաց, ամբողջը պետք է լինի հոժար կամքով:
Speaker A
Ոչ Հայաստանի դիմաց, ոչ Վրաստանի, ոչ մի դեպքում բռնի ուժ չգործադրել:
Speaker A
Թողեք, գանք, կօգնենք:
Speaker A
Ասում է՝ գալիս են ձեզ սպանեն:
Speaker A
Ասում են՝ չէ, չենք ուզում, պետք չի:
Speaker A
Եվ մի դրվագ էլ, որ հուլիսի 25-ին, այսինքն Աթաթուրքի հարձակվելուց երեք ու կես ամիս առաջ:
Speaker A
Հունական կողմից արդեն հունիս, հուլիս ամիսներին ուղարկվում են զենքեր Փոթի նավահանգիստ:
Speaker A
Մի մասը արդեն տեղափոխվել էր Հայաստան:
Speaker A
Իսկ մյուս մասը պետք է տեղափոխվեր:
Speaker A
Զենքերի մեջ 25000 հատ վինտովկա Բոշ:
Speaker A
400 թեթեւ պուլիմյոտ:
Speaker A
58 միլիոն պատրոն:
Speaker A
80 տոննա բիսկվիտ:
Speaker A
40000 կոմպլեկտ հագուստ, 500 հեռադիտակ:
Speaker A
Լիքը դեղ, վիրահատական ինստրումենտներ եւ այլն:
Speaker A
Զենքի պակաս ոնց որ հիմա հայերը չունեին:
Speaker A
Հը՞:
Speaker A
Բայց մեկ է, Կարսը հանձնում է թուրքերին:
Speaker A
Արդեն Աթաթուրքին:
Speaker A
Նաեւ ոնց որ տեսնում ենք, Սեպու Ալեքսանդրապոլը թողնում, փախնում է էլի Աթաթուրքին:
Speaker A
Առանց կռվի:
Speaker A
Նոյեմբերի 29, 1920 թ., Աթաթուրքը արդեն Կարսը վերցնելուց հետո Նախիջեւանից հայերի փախուստից հետո:
Speaker A
Նոր ջարդերից վախենալով:
Speaker A
Սովետական զորքը արդեն 11-րդ բանակը շարժվում է Հայաստանի ուղղությամբ:
Speaker A
Աթաթուրքը խնդրում է վերցնել Սովետական Հայաստանը, որ մեջքը ազատ լինի իրա ու ինքը ուժերը ներդնի թուրքական մնացած տարածքները Թուրքիայի մաքրելու:
Speaker A
Ի՞նչ է ունենում այստեղ:
Speaker A
Որ տեսնում են, որ Սովետական զորքը գալիս է արդեն, Հայաստանի կառավարության դաշնակների մի մասը, որ կատաղի Սովետի դեմ էին, հատկապես Դրաստամատ Կանայան Դրոն:
Speaker A
Այնտեղ պաշտպանության նախարարը:
Speaker A
Ասում է, որ պետք է մտնեն իրենք Սովետական կառավարության մեջ:
Speaker A
Այսինքն ի՞նչ:
Speaker A
Լրիվ սկզբունքների դեմ մենակ կառավարության մեջ լինի:
Speaker A
Թե ոնց, բայց էլի չեն թողնում զորքը մտնի Երեւան, որը մտնում է սկզբից Դիլիջան առանց մի կրակոցի:
Speaker A
Որովհետեւ ժողովուրդը ուզում է Սովետ, չէին պայքարում այդ Սովետական բանակի դեմ:
Speaker A
Այդ ընթացքում Դրոն ասում է՝ համաձայն ենք Սովետին:
Speaker A
Խաբելով, բայց ոչ մի քայլ չանելով, որ բանակը շարժվի դեպի Երեւան:
Speaker A
Ինչի՞ չի անում:
Speaker A
Ինչի՞ է խաբում:
Speaker A
Բանակը մտել է արդեն Դիլիջանում կանգնած է:
Speaker A
Դեկտեմբերի 4-ին նոր մտնում է Սովետական բանակը Երեւան:
Speaker A
Ու Լեգրանի խնդրանքով, այնտեղի դեսպանը, որ ուզում էին Դրոն ու մեր ախպեր ֆինանսների նախարար Համբարձում Տեր-Տերյանը մտնեն սկզբում Սովետի կառավարության մեջ:
Speaker A
Այսինքն իրենք ասում են՝ հանձնում ենք Հայաստանը, բայց որ մենք ուզում ենք ձեր կառավարության մեջ լինենք, կառավարության անդամ լինենք:
Speaker A
Դաշնակները, որ Սովետին ատում էին:
Speaker A
Հա, գիտե՞ք ինչի չէր ուզում Դրոն, որ գային Սովետական զորքը մտներ Երեւան:
Speaker A
Այդ չորս օրվա ընթացքում, չէ՞, այսինքն իրենք մտան Դիլիջան ամսի 29-ին:
Speaker A
Հիմա ասում է՝ գանք:
Speaker A
Ասում է՝ չէ, սպասեք:
Speaker A
Ի՞նչ էր այնտեղ կատարվում:
Speaker A
18 նոյեմբերի զինադադար էր կնքված արդեն հայերի ու թուրքերի մեջ, Աթաթուրքի զորքը արդեն Ալեքսանդրապոլով վերկալած էր, Կարսով բանով եւ այլն:
Speaker A
Ալեքսանդրապոլում ռուսական զորքը, որ մտնում է Դիլիջան, Դրոն ասում է՝ հա, եկեք, համաձայն եմ, բայց ես ուզում եմ ձեր կառավարություն մտնեմ:
Speaker A
Դեկտեմբերի 2-ին Ալեքսանդրապոլում ստորագրվում է թուրքերի հետ պայմանագիր, որով դաշնակները ստորագրում են հանձնել Հայաստանի արեւմտյան հողերը:
Speaker A
Այսինքն Հայաստանի 50%-ը տալիս են թուրքերին, հրաժարվում են Սեւրի պայմանագրից, պլյուս հանձնում են Նախիջեւանը թուրքերին:
Speaker A
Խատիսյանը ստորագրում է պայմանագիրը եւ այսպես ասեմ, իմ կողմից ամեն ինչ արվում է այստեղ, որպեսզի հանձնել Թուրքիային այն հողերը, որոնց մեջ ռուսական բանակը չէր մտել:
Speaker A
Ռուսական բանակը մտել էր Երեւանյան տարածք:
Speaker A
Այսինքն, որ հանձնեն, ոնց որ ռուսներն էլ էին մեջը, իրենց ձեռքում էր Նախիջեւանը եւ Կարսը:
Speaker A
Երկուսն էլ հանձնեցին, ես այստեղ թույլ կտամ ինձ նաեւ կասկածել, որ Սյունիքն ու Ղարաբաղն էլ, որ իրենց ձեռը լիներ, լրիվ հանձնելու էին:
Speaker A
Որովհետեւ իրենք չէին թողնում, որ Սովետական զորքը գա, հասնի Երեւան, մինչեւ այդ պայմանագիրը չստորագրեն:
Speaker A
Դրոն, Դրաստամատ Կանայանը:
Speaker A
Մի պահ էլ նշեմ ի՞նչ է կատարվում այս դեկտեմբերի 4-ին, որ մտնում են Հայաստան, ասում է՝ Սովետական է դառնում, հետո կամփոփեմ:
Speaker A
Դեկտեմբերի 1-ին Ադրբեջանի կառավարության, Սովետական պետության կառավարության նիստի ժամանակ որոշվում է Նախիջեւանը տալ Հայաստանին, Զանգեզուր տալ Հայաստանին, Ղարաբաղը տալ Հայաստանին ու ոչ մի բան չունեն:
Speaker A
Ասում են՝ սաղ ձեզ ենք տալիս, որովհետեւ դուք արդեն կոմունիստ եք, էլ չենք վախում, մեր մարդկանց այնտեղ ոչ մի բան չեն անի:
Speaker A
Ադրբեջանը ինքնակամ հրաժարվում է այդ տարածքից պետական նիստով, որը հաստատում է Ստալինը:
Speaker A
Հիմա մի հատ էլ ամփոփեմ այս տեղի ունեցածը, որ պարզ լինի:
Speaker A
Մայիսին, դրանից առաջ ասում էին՝ մտեք Սովետ, չէին ուզում, ասում էին՝ ժողովուրդ:
Speaker A
Ամբողջ ժողովուրդը ուզում էր մտնել Սովետ, թե հիմա շատ, թե քիչ չգիտեմ, բայց ամբողջ Հայաստանով մեկ տեղի ունեցավ մայիսին 1920 թ.-ի հեղափոխություն:
Speaker A
Որտեղ ժողովուրդը ուզեցավ մտնի Սովետ:
Speaker A
Ամբողջ Հայաստանի տարածքով ճնշվեց հեղափոխությունը դաշնակների կողմից:
Speaker A
Սպանություններ եւ այլն:
Speaker A
Հուլիսին Հայաստանը ստանում է հունիս, հուլիսի արանքում ահագին զենք հունացիքից:
Speaker A
Այսինքն զենք, զինամթերք ունեին:
Speaker A
Ու այդ նույն ժամանակ թուրքական զորքը, ասում եմ դակլադներով Հայաստանի Կարսի սահմանին չկար, կային ինչ-որ զորախմբեր:
Speaker A
Ուրեմն, 30 հոկտեմբերի Աթաթուրքի զորքը գրավում է Կարսը:
Speaker A
16 նոյեմբերի հանձնում են Ալեքսանդրապոլը առանց կռվի:
Speaker A
18-ին ստորագրում են պայմանագիր զինադադարի, այնտեղ էլի ասում են՝ գա, եկեք մտեք:
Speaker A
Ասում է՝ չէ, չենք ուզում:
Speaker A
Ասում են՝ օգնեք:
Speaker A
Ասում են՝ չենք ուզում:
Speaker A
Հետո տեսնում են՝ էլ ձեւ չկա, այնտեղ Ստալին, Մոլոտով ասում են՝ գնացեք վերկալեք, սաղ թուրքերը սաղին սպանելու են:
Speaker A
Զորքը Սովետական մտնում է Դիլիջան, Դիլիջան հայերը առանց կռվի հանձնում են, որովհետեւ սաղ էլ ուզում էին մտնեին:
Speaker A
Ի՞նչ են անում դաշնակները:
Speaker A
Ասում են՝ տեսնում են, որ արդեն նրանց ճար չկա, ասում են՝ սպասեք, մենք մտնում ենք, բայց այս երկուսս ուզում ենք ձեր կառավարություն մտնենք:
Speaker A
Այսինքն լրիվ սկզբունքների դավաճանում ու խաբել:
Speaker A
Այդ ընթացքում, քանի որ հլը որ չէր հասել Սովետական զորքը, Դրոն ասում է՝ հա, եկեք, համաձայն եմ, բայց ես ուզում եմ ձեր կառավարություն մտնեմ:
Speaker A
Դեկտեմբերի 2-ին Ալեքսանդրապոլում ստորագրվում է թուրքերի հետ պայմանագիր:
Speaker A
Որով դաշնակները ստորագրում են հանձնել Հայաստանի արեւմտյան հողերը, այսինքն Հայաստանի 50%-ը տալիս են թուրքերին, հրաժարվում են Սեւրի պայմանագրից, պլյուս հանձնում են Նախիջեւանը թուրքերին:
Speaker A
Խատիսյանը ստորագրում է պայմանագիրը եւ այսպես ասեմ, իմ կողմից ամեն ինչ արվում է այստեղ, որպեսզի հանձնել Թուրքիային այն հողերը, որոնց մեջ ռուսական բանակը չէր մտել:
Speaker A
Ռուսական բանակը մտել էր Երեւանյան տարածք:
Speaker A
Այսինքն, որ հանձնեն, ոնց որ ռուսներն էլ էին մեջը, իրենց ձեռքում էր Նախիջեւանը եւ Կարսը:
Speaker A
Երկուսն էլ հանձնեցին:
Speaker A
Ես այստեղ թույլ կտամ ինձ նաեւ կասկածել, որ Սյունիքն ու Ղարաբաղն էլ, որ իրենց ձեռը լիներ, լրիվ հանձնելու էին:
Speaker A
Որովհետեւ իրենք չէին թողնում, որ Սովետական զորքը գա, հասնի Երեւան, մինչեւ այդ պայմանագիրը չստորագրեն:
Speaker A
Դրոն:
Speaker A
Լավ, ինձ թվում է չարժեր այս մարդու վրա ավելի շատ ժամանակ ծախսել:
Speaker A
Ամփոփելով այս ամբողջ պատմությունը, վերջնականում ստորագրվեց 13 հոկտեմբերի 21 թ.-ին Կարսի պայմանագիրը:
Speaker A
Վրաստանի, Հայաստանի, Ադրբեջանի, Թուրքիայի եւ Սովետական Ռուսաստանի միջեւ եղբայրության պայմանագիր:
Speaker A
Բոլոր պայմանագրերը չեղյալ հայտարարվեցին:
Speaker A
Ու ընկերական պայմանագիր ստորագրվեց իրար օգնելու, աջակցելու:
Speaker A
Թե ինչքան այդ ժամանակ կարող էր լինել ընկերական, դա իրենց գործն է, որ բոլոր թշնամությունները, բողոքները վերացան:
Speaker A
Աջարիան անցավ Սովետին:
Speaker A
Այսինքն Բաթումին:
Speaker A
Այնտեղ մեծ նավահանգիստ կար, նավթահանող եւ այլն:
Speaker A
Իսկ Կարսը տվեցին թուրքերին, որը դեռ մայիս ամսում մի տարի առաջ հայերի ձեռն էր:
Speaker A
Նախիջեւանն էլ թուրքերի կառավարում տվեցին Ադրբեջանին:
Speaker A
Հիմա ես ուզում եմ մեկ էլ մի վերջին պահը ամփոփեմ էլի:
Speaker A
Այս որ ասում են՝ Ստալինը տվել է Նախիջեւանն ու Ղարաբաղը ադրբեջանցիներին:
Speaker A
Հիմա ես մի բան ասեմ:
Speaker A
Այն ժամանակ Ստալինը այդպես ձայն չուներ, ամեն ինչը Լենինն էր որոշում եւ մնացածը:
Speaker A
Ու ամենակարեւորը այն է, իրենք այլ մորակային չէին Սովետի կառավարությունը:
Speaker A
Իրենք տեսան 1918 թ.-ից ոնց դաշնակները իրենց խաբեցին ու գցեցին Բաքվում, հանձնելով անգլիացիներին:
Speaker A
Ոնց դաշնակները մտցրեցին թուրքական զորքը, ամբողջ Կովկասը գրավել տվեցին անգլիացիների համար:
Speaker A
Ոնց դաշնակները մայիսի հեղափոխության 1920 թ.-ին ամբողջ ազգին տերորի ենթարկեցին, չթողեցին այն ժամանակ Կարսն էլ իրենցն էր:
Speaker A
Սաղ էլ Հայաստանինն էր:
Speaker A
Լրիվ հայ ու այդքան մարդ չէին սպանել թուրքերը:
Speaker A
Հետո տեսան ոնց դաշնակները իրենց գցեցին, Դրոյի անունը, որ ասին՝ եկեք, հետո վերջիվերջո թուրքերի հետ պայմանագիր ստորագրին, որ հանձնեին:
Speaker A
Հետո ոնց դաշնակները կառավարության մեջ իրենց արժեքները թողեցին ու մտա Սովետական Կուսակցության մեջ:
Speaker A
Ի՞նչ է լինեն կառավարության անդամներ:
Speaker A
Հետո ոնց նորից ապստամբեցին Հայաստանում 40 քանի օր:
Speaker A
Հետո ոնց նորից Զանգեզուրում ապստամբեցին:
Speaker A
Հետո ոնց թողեցին, գնացին եւ այլն:
Speaker A
Ասենք այդ մարդկային արժեքները:
Speaker A
Այդ խումբը, ով որ Անգլիայի ագենտ էր, իրենք շատ լավ է գիտեն Ստալինի բանը գրեցի, տեսաք, իրենք շատ լավ է հասկանում ով էին, ում համար էին աշխատում եւ այլն:
Speaker A
Ու եթե դուք կարծում եք, որ իրենք այդ Ղարաբաղում էլ նույն բանը չէին անի, հետո նորից եսիմ որտեղ չէին անի:
Speaker A
Ասենք այդ մարդկային արժեքներ:
Topics:ԴաշնակներԲաքվի նավթՀայկական հարցՄայիսյան հեղափոխությունՍովետական ՄիությունԱնգլիաԹուրքիաԱդրբեջանԼենինԲրեստ-Լիտովսկի պայմանագիր
