ÖABT ÖZEL EĞİTİM İŞİTME -1 İşitmenin Doğası Arş. Gör. Dr. Osman Çolaklıoğlu

Şimdi herkesin kaygısı sınavda çıkabilecek olan sorular üzerine anlıyorum, çok iyi anlıyorum. Çünkü o yollardan biz de geçtik. Tabii bizde böyle bir sınav yoktu. Eee ama işte sınav stresinin ne demek olduğunu eee onlar kadar iyi anlayabiliyorum. Bu süreçte işte konu içlerinde çıkabilecek olası sorulardan da bahsedeceğiz. Konuyla alakalı yüzeysel olarak da eee gitmeye çalışacağız. Bu şekilde herhalde herkesin isteği doğrultusunda hoşuna gidecek şekilde eee bir toplantı gerçekleştirmiş oluruz diye temenni ediyorum, öyle tahmin ediyorum.

Hocam 200'ü geçtik, isterseniz müsait olduğunuz zaman başlayabiliriz.

Pekala, o zaman başlayalım resmi olarak da başlayalım. Yine ben kendimi azıcık tanıtayım yeni gelenlere. İsmim Osman Çolakoğlu. 19 Mayıs Üniversitesi'nde araştırma görevlisi doktorum. Eee yüksek lisansım ve doktora doktoramı aynı zamanda yine lisansımı Anadolu Üniversitesi Özel Eğitim Bölümü İşitme Engellilerin Eğitimi ve İşitme Engellilerin Öğretmenliği bölümlerinde yaptım.

Eee daha sonra geçtiğimiz yıl Şubat ayında kendi kadro yerim olan 19 Mayıs Üniversitesi'ne geldim. Şimdi burada Eğitim Fakültesi'nde Özel Eğitim Bölümü'nde çalışmaya başladım. Burada eğitime devam ediyoruz. Eee tabii ilk olarak eee Zerrin Hoca'dan bir telefon aldım. Eee işte Sanal Üniversite var. Burada işitmenin doğasıyla alakalı bir işte talepte bulunuyor insanlar, öğrenciler.

Bununla alakalı bir işte eğitim vermek ister misin diye ricada bulundu.

Ben de onu kırmak istemedim. Elimden geleni yapacağımı söyledim. Yasemin Hoca'yla konuştuk. Daha sonra da Özkan'la birlikte iletişime geçtik. Eee beklentilerini dinledim Özkan'ın bu toplantıyla alakalı. Eee ne yapmamız gerektiğine birazcık işte üzerinde konuşarak, tartışarak karar verdik. Şimdi bugün burada bunu amaçla toplanmış bulunmaktayız.

Evet, dilerseniz şimdi işitmenin doğası ve işitmeye yardımcı teknolojiler konusuna eee giriş yapalım. İşitme dediğimiz o mucizevi sürecin nasıl başladığını anlamak için önce işitme sistemimizi harekete geçiren o temel uyaranı yani sese odaklanmamız gerekiyor.

Peki nedir bu ses? Ses çevremizde işitsel olarak algıladığımız, kendine has fiziksel özellikleri olan bir olgu. Unutmayın ki her sesin bir başlangıcı ve eee mutlaka bir sonu var. Yani ses zaman içerisinde akıp giden bir enerji. Bir maddenin ses kaynağı olabilmesi için olmazsa olmaz iki özelliği bulunması gerekiyor.

Nedir bu özellikler? Bu özellikler kütle ve esneklik. Çevremizdeki hemen hemen her varlık bu özelliklere farklı oranlarda sahipler. Ses bu kaynakların titreşmesiyle oluşuyor ve bir ortam vasıtasıyla da yayılıyor.

Eee çevremizde işte demir olabilir, çelik olabilir, eee tahta olabilir, plastik olabilir. Bu varlıklar eee kendilerine has olan kütle ve esnek yapısıyla ve üzerlerine uygulanan kuvvetle eee farklı şekilde titreşim oluşturuyorlar, farklı sayıda titreşim oluşturuyorlar ve ortamda bu titreşimler yayılıyor.

Hava hepimizin en sık karşılaştığı iletim ortamı, özellikle. Eee şöyle bir eee düşünecek olursak 1 santimetre küp havada tam 400 milyar molekül var ve bu moleküller dağınık haldedir ve 1500 km hızla hareket ederler. Bizim sesi algılayabilmemiz için deniz seviyesinde metrekare başına 100.000 Newton'luk bir güç gerekiyor.

Yani sistemin harekete geçmesi için ciddi bir fiziksel eee güç ortaya çıkıyor. Aynı şekilde deniz seviyesinde olduğumuzu düşünürsek ve eee bir arkadaşımızla konuştuğumuzu düşünürsek bizi arkadaşımızın anlaması için yani ağzımızdan çıkan konuşma seslerini arkadaşımızın anlayabilmesi için 100.000 Newton'luk bir eee güç harcıyoruz her konuşmamızda.

Sistemin titreşim hareketini eee genellikle bir gitar teline ya da işte sarkaç hareketine benzetiyoruz. Burada karşımıza eee frekans kavramı çıkıyor. Frekansın eee bir saniyedeki tam tur titreşim sayısı olarak eee tanımlıyoruz ve eee birimini de Hertz olarak ifade ediyoruz.

Aslında burada eee konuyu somutlaştırmak için şöyle bir örnek verebiliriz. Bir kişinin boyunu sorduğumuzda eee kişinin karşımızdaki kişinin bize verecek olduğu cevap işte 170 cm, işte 180 cm, 160 cm gibi olacak.

İşte burada da bir eee varlığın çıkardığı eee sesin frekansını sorduğumuzda o da bize boydaki santimetre kavramı gibi işte 500 Hertz değerinde, eee 1000 Hertz değerinde, 30 Hertz değerinde gibi eee değerlerle bu frekansı ifade edecek.

Dediğim gibi sesin titreşimini ifade ederken genellikle duvara bağlanmış olan, tavana bağlanmış olan bir sarkacı ifade ediyor. Buradaki resimde de bir sarkacımız mevcut. Sarkacın eee tavanda eee sabitlenmiş olduğu noktayı görüyorsunuz.

Bunu eee saniye zamanda olduğu gibi böyle yukarıya doğru çekersek o sarkaç böyle gidip geldiğini de düşündüğümüzde değil mi? Bir oval çizgi ortaya çıkıyor. İşte bu çizgi burası. Yani top tam ortadan salınmaya başlandığında, sabit noktasından salınmaya başlandığında önce sağ ya da sola, daha sonra olduğu noktaya, daha sonra diğer tarafa değil mi? Tam zıt yönde gidiyor ve tekrar ortaya gelip duruyor. Burada bir saniyede bu varlıktan çıkan, buraya A varlığı diyelim.

A varlığından çıkan eee sesin titreşiminin eee saniyedeki döngü sayısını görüyoruz. Bakın burada sarkaç atıyorum yani sarkaç örneğini verdiğimiz için tekrar öyle gidiyorum. Sarkaç bir kere sola gitmiş, daha sonra sağa gitmiş ve turunu tamamlamış. Böylece biz ne diyoruz buraya? 1 Hertz yapmış diyoruz. Bir saniyede bir tam bir tur yaptığı için 1 Hertz diyoruz. Ama aşağıdaki B maddesine bakalım.

Eee B maddesine bir kuvvet uygulanmış ve B maddesinden bir titreşim ortaya çıkmış. Bu titreşimin eee grafiğine baktığımızda sarkacı yine aklımıza getirelim. Önce gitmiş, aşağı gelmiş, aşağıdaki turunu da tamamlamış ve tam tur olmuş. Böylelikle tam tur olmuş.

Daha sonra tekrar durmamış saniye içerisinde tekrar gidip gelmiş ve ikinci turunu da tamamlamış olmuş. Yani Hertz sayısı 2. Ben eee B maddesinin bu açık mavi renkli olana B maddesi demiştik. B maddesinin frekansı nedir diye sorduğumda 2 Hertz olduğunu, yukarıdaki A maddesinin frekansının ne olduğunu sorduğumda 1 Hertz olduğunu aslında görüyoruz, eee anlıyoruz.

Aşağıda eee bir sonraki grafikte daha doğrusu yine benzer şekilde bir titreşim hareketi mevcut. Birazcık daha uzun. Ne demiştik tam tur demiştik değil mi? Frekans için. Saniyedeki tam tur sayısı demiştik. Bakın bu grafik 1 saniye içerisindeki titreşim sayısını Hertz değerini aslında gösteriyor.

Yine başlangıç noktasından baktığımızda bir tam turu burada tamamladığını, daha sonra ikinci turu tamamladığını ve son olarak üçüncü turu tamamladığını görüyoruz. Yani 3 Hertz değerinde bu eee varlıktan çıkan titreşimin frekansı. Ama bu bu frekans durmamış bakın, daha doğrusu özür diliyorum, titreşim durmamış, devam etmiş.

Peki insanlar her sesi, her titreşimi duyabiliyor mu? Tabii ki hayır.

İnsan kulağı atmosferdeki her titreşimi algılayamıyor. Bizim işitme menzilimiz 20 ila 20.000 Hertz arasında. Ancak sadece frekansı yetmiyor. Sesin kulaktaki yapıları titreştirebilecek şiddette de olması gerekiyor.

Biz bu sesin şiddet birimini desibel olarak ifade ediyoruz. Desibel metre ile ölçülüyor sesin şiddeti. Eee bu örneğe baktığımızda insanın işitme eşiğinin 0 desibel olduğunu yani 0 desibelden sonraki sesleri işitebildiğini görüyoruz. Eee sessiz bir odada sessizce beklesek bile ortam gürültüsünün yaklaşık 20 desibel civarında bir eee güç ürettiğini, ses şiddeti ürettiğini görüyoruz. Fısıltı sesi yani bir arkadaşımızla fısıltıyla konuştuğumuzda 20-25 desibel civarında bir ses üretiyor üretebiliyoruz.

Alçak sesle konuştuğumuzda ise 40 dB civarında. Normal eee karşılıklı bir konuşma gerçekleştirdiğimizde ise bu konuşma 50 ile 70 desibel arasında oluyor. Yüksek bir değere baktığımızda jet uçağına mesela baktığımızda 140 ila 160 desibel arasında jet uçağının ses ürettiğini görüyoruz ki bu insanların eee rahatsız olacağı bir ses seviyesi.

Şimdi karşımızda bir Speech Banana grafiği var. Speech Banana eee Türkçesinden de anlayacağınız üzere konuşma muzu anlamına geliyor. Peki neden böyle bir eee isim vermişler? Çünkü görmüş olduğunuz gibi bir sarı alan eee belirlenmiş grafiğin üzerinde ve bunun şekli eee muza benziyor ve bu alanın içerisinde de konuşma seslerinin olduğunu görüyoruz.

Bakın mesela burada v sesi, u sesi, i sesi, eee m sesi gibi sesler var. Yine eee grafiğin sağ tarafında k sesi, s, ş, p, h gibi sesler mevcut. Peki ben bu grafiğe baktığımda eee nelere dikkat etmeliyim?

Öncelikle üst çizgide bir frekans eee görüyoruz, Hertz görüyoruz. 125, 250, 500, 1000, 2000, 4000 ve 5000 şeklinde işaretlenmiş. Grafiğin sol tarafına baktığımızda ise 0'dan başlayıp 120'ye doğru onar onar artan bir sayı görüyoruz. Bu da desibel oluyor. Yani bu ses satırlar, bu çizgiler desibeli ifade ederken yukarıdan aşağı inen çizgiler ise frekansları ifade ediyor.

Peki ben bu grafiğe baktığımda neyi görmem gerekiyor, neyi anlamam gerekiyor? Bu konuşma muzu aralıkları farklı frekanslarda ve desibellerde üretiliyor.

Mesela u sesine baktığımda şuradan yukarıdan bakacak olursak 500 ve 1000 Hertz arasında yani 750 Hertz'e yakın bir değerde ve 40 dB civarında üretildiğini görüyoruz. Başka bir sese bakalım. Mesela k sesine bakalım. Bu da 2000 ve 4000 Hertz arasında ve yine yaklaşık 35 ile 40 arasında hatta direkt 40 civarında desibele sahip olduğunu görüyoruz.

Gördüğünüz gibi konuşma seslerinin her biri farklı frekansta ve Hertz değerine sahip. Yine benzer bir grafik, odyograma benzeyen odyogram grafiği. Yine açık renkle belirtilmiş bir konuşma muzunun olduğu kısım ve farklı canlı ve varlıkların çıkardıkları seslerin Hertz ve desibel cinsinden ifade edildiği bir tablo, bir grafik görmekteyiz.

Örneğin konuşma seslerinin dışında kuş cıvıltısına baktığımızda 4000 ve 8000 arasında yaklaşık 6000 Hertz civarında ve 10 dB civarında ses şiddetinde bir cıvıldama duyduğumuzu görüyoruz. Yine yaprak hışıltısına baktığımızda ağaçtan düşen bir yaprağın çıkardığı ses 1000 ile 2000 Hertz arasında ve 0 ile 10 desibel arasında bir ses şiddeti ürettiğini görüyoruz.

Hemen ortaya geldiğimizde, grafiğin ortasına geldiğimizde 1000 Hertz civarında ve 50 desibel civarında bir annenin çocuğuyla konuşurken sesini incelttiği, annece yaptığı gibi çeşitli yorumlar yapabiliriz. Eee ürettiğini görüyoruz. Annenin çocuğuyla konuşurken yaklaşık 50 desibel civarında bir güç ürettiği ve 1000 Hertz civarında konuştuğunu görüyoruz.

Yüksek değerlere geldiğimizde yine bir jet uçağı, daha doğrusu normal bir uçak da olabilir bilmiyorum. Standart bir uçağın ürettiği titreşim sayısı, Hertz sayısı, frekansı 4000 ile 8000 civarında. Ürettiği desibel, ses şiddeti ise 120 desibel civarında olduğunu görüyoruz.

Burada bir işitme testi yapılmış bir bireyin odyogramını görmekteyiz. Yine fark ettiyseniz yukarıda Hertz cinsinden frekanslar yazmakta. Grafiğin sol tarafında ise desibel yer almakta. Şimdi burada 0 değeri ne demiştik? İnsanların tipik gelişen insanların özel gereksinimi yoksa işitme eşiği demiştik. 0 peki mutlak bir değer mi? Yani 0'dan sonra yani 0 en sessiz ortam mı? 0'ın altında bir ses çıkmıyor mu diye eee sorabilirsiniz.

Evet, 0'dan sonra tabii ki ses var ama 0 insanların işitme eşiğinin ortalaması. Yani tipik gelişen insanlar işitme testi yaptıklarında bu 0 değerinden itibaren duymaya başladıkları sonucu ortaya çıkıyor. 0'ın altında da -10, -20 diye böyle yukarıya doğru gidiyor bu grafik aslında.

Ama insan kulağı bu 0 değeri ve 0 değerinin üzerindeki sesleri duyabildiği için biz bu noktayı 0 tipik gelişen insanların işitme eşiği olarak kabul ediyoruz. Diğer grafiklerden farklı olarak burada X ve O eee simgelerinin olduğunu görüyoruz ve pek çok frekansın üzerinde bu işaretler konulmuş, ayrıca bir de aralarına çizgi çekilmiş.

Peki bu bu ne anlama geliyor? Buradaki bu çizgiler bize neyi ifade ediyor? Ben buradan nasıl bir yorum çıkartmalıyım? Bu öncelikle bir odyogram ve bir bireyin işitme kaybı testinin grafiğe dökülmüş hali. Bu test saf ton odyometri testine benziyor. Yani havayoluyla. Peki bu test nasıl yapılıyor? Eee belki içinizde yaptırmış olanlar vardır hastanelerde.

Bireyin bir kabine girmesi isteniyor. Kabinde ona belirli uyaranlar veriliyor. Bu bip sesi olacak şekilde ve farklı frekanslarda eee farklı desibellerde uyarılar oluyor. Bireyin duyduğu bu sesi duyduğu noktada eline verilen kumandaya basması isteniyor. Duyamadığı kısımda ise bireyin beklemesi isteniyor. 0'dan başlayıp böyle yukarıya doğru 10, 20, 30, 40 artık orada nerede duyabiliyorsa eee verilen frekansta yani 250'de eee nerede duruyor duyabiliyorsa orada kumandaya basması gerekiyor.

Testi yapan odyometrist de bireyin, ilgili bireyin işitme eşiğini orada saptamış oluyor. Mesela bu grafikte işitme testi yapılan, affedersiniz, işitme testi yapılan bir bireyin örneğin X ne demiştik? Mavi renkli ve X sol kulağı ifade ediyor demiştik. 250 frekansta bu birey 10 desibelde sol kulağı işitebiliyor. Yani bu noktadan itibaren birey işitmeye başlıyor.

Sağ kulak ise yine aynı frekansta yani 250 Hertz'te 15 desibelden sonra duymaya başlıyor. Hemen yan tarafa geliyoruz. 500 frekansa geliyoruz, Hertz'e geliyoruz. Bu sefer birazcık işte yerler değişmiş. Sağ kulak 10 desibelde 500 Hertz'te yani titreşimdeki sesleri duyabiliyorken sol kulak ise 15 desibelden itibaren duyabiliyor.

Hemen böyle birazcık daha ileriye mesela 2000 Hertz'e gelelim. Burada grafik birazcık daha aşağı inmiş, biraz daha değişmiş görüyorsunuz. Buraya baktığımızda ise 2000 Hertz'de bireyin sol kulağı 50 desibelde artık duymaya başlıyor. Yani bireyin işitme eşiği tipik gelişen bireyler 0 desibelde buradaki frekanstaki sesleri duymaya başlarken bu birey yapılan test sonucunda saf ton odyometri sonucunda 50 desibelde artık duymaya başlıyor.

Yine sağ kulağı da 55 desibelden itibaren duymaya başlıyor. Hemen 4000 Hertz'e geldiğimizde buradaki durum daha da ilerlemiş gibi görünüyor. 4000 Hertz'de bireyin sol kulağı 75'te, sağ kulağı ise 80'den itibaren 4000 Hertz'deki sesleri duymaya başlıyor. Yani tipik gelişen bir birey burada 0 noktasında, 0 desibelden itibaren duymaya başlarken bu test yapılan birey sağ kulakta 80 desibelden itibaren duymaya başlıyor.

Peki bu bu grafik bize neyi yani buradaki bu çizgiler bize neyi ifade ediyor? Ben buradan nasıl bir yorum çıkartmalıyım? Bakın burada yine bir konuşma muzumuz var ve içerisinde yine sesler, desibelleri ve frekansları belirlenmiş nokta olarak koyulmuş durumda. Şimdi sol taraftaki seslere baktığımda bireyin işitme işiği yaklaşık 10 hatta burada 1000 frekansta 20'den itibaren başladığı için konuşma seslerinin bu kısımlarını duyabiliyor gibi görünüyor.

Bakın buradaki v sesi, i sesi, a sesi, o sesi buradaki sesleri birey duyabiliyor. Çünkü işitme eşiği buradaki değerlerin altında. Ancak bireyin grafiğin sağ tarafına doğru geldiğimde işitme kaybının ilerlediğini görüyoruz. Yani özellikle 2000 frekansta ve 4000 frekansta bu birey buradaki sesleri duyamıyor. Çünkü tipik gelişen birey 0'da duyuyorsa buradaki eee buradaki sesleri de evet duyabiliyor, rahatlıkla algılayabiliyor ama işitme kaybı eşiği 50 ve üzerinde oluyorsa buradaki eee sesleri duymakta zorlanıyor.

Örneğin f sesi, s sesi, k sesi, sert ünsüzler grafiğin sağ tarafında ve bireyin işitme kaybı eşiği de yüksek seviyelerde olduğu için buradaki konuşma seslerini algılayamıyor.

Grafikle alakalı söylemek ve belirtmek istediğim başka bir nokta ise ünlü seslerin yani a, ı, i, o, u, ö gibi seslerin grafiğin sol tarafında yer aldığı yani düşük frekanslı seslerin arasında yer aldığı.

Ancak ünsüz seslerin p, ç, t, k gibi f, s gibi buradaki ünsüz seslerin ise grafiğin sağda kaldığını görüyoruz ve ben buraya baktığımda aslında şunu da görmem gerekiyor. Konuşmanın anlaşılırlığını taşıyan sesler ünsüz, sessiz harfler, sessiz sesler. Bunun da örnekleş örnekleştirmek, somutlaştırmak için şöyle bir durumdan örnek verebilirim.

Özellikle eski zamanlarda kontörden tasarruf etmek için SMS gönderirken selam yerine SLM yazıyorduk değil mi? Günümüzde de aynı şey yapılıyor ama zamandan tasarruf etmek için yapılıyor böyle bir işlem. Neden E'yi ve A'yı koyduğumuzda aynı anlamı ifade etmiyor değil mi?

Bu bireyin eee grafiğine baktığımızda da ünsüz sesleri duymakta pek çok ünsüz sesi duymakta zorlandığını yani konuşmanın anlaşılırlığını taşıyan sesleri duymakta zorlandığını, diğer sesleri duymakta daha eee iyi durumda olduğunu değerlendirdiğimizde böyle bir bireyin işitme cihazı kullanması gerektiği söylenebilir.

İşitme cihazı kullanmazsa

eee

konuşma

seslerini

algılamakta

karşısındaki

bireyi

algılamakta

ne

dediğini

anlamakta

zorlanabilir.

Evet.

İşitme

anatomisi

ve

fizyolojisine

kadar

eee

frekans

Hertz

desibel

gibi

işte

konuşma

muz

gibi

kavramlardan

bahsettik.

Peki

buraya

ilişkin

AGS'de

bir

soru

gelir

mi?

Yani

sınavda

bir

soru

çıkar

mı?

Ben

doğrudan

işte

desibel

nedir?

Frekans

nedir?

Hertz

nedir?

Aşağıdakilerden

hangisidir?

gibi

bir

eee

soru

geleceğini

sanmıyorum.

Ama

az

önce

konuştuğumuz

odyogram

gibi

bir

odyogram

koyup

yani

az

önce

şuradaki

grafikteki

gibi

bir

odyogram

koyup

birazcık

karmaşık

bir

şey

gibi

göründüğü

için

daha

basit

düzeyde

bir

soru

gelebilir

diye

tahmin

ediyorum.

Yani

ne

olabilir?

Böyle

bir

grafik

verilir.

Eee

bu

grafiğin

işte

eee

bir

bireye

ait

olduğu

söylenir.

Hangi

sesleri

işitebildiği,

hangi

sesleri

işitemediği

gibi

ya

da

hangi

frekanstaki

hangi

sesin

işitebileceğiyle

alakalı

eee

bilgiler

istenebilir.

İşte

aşağıda

doğru

olan

şıkkı

işaretlemeniz

istenir

ya

da

işte

yanlış

olanı

işaretlemeniz

istenir.

Mesela

der

ki

eee

4000

Hertz'de

sesini

duyabiliyor

mu?

Ya

da

işte

eee

500

Hertz'de

eee

v

sesini

eee

işitme

cihazı

olmadan

duyabilir

mi

gibi

bir

soru

olabilir.

Ya

da

işte

yine

konuşma

muzu

verip

işte

herhangi

bir

sesin

Hertz

değeri

aralığını,

desibel

eee

aralığını

sorabilir

diye

tahmin

ediyorum.

Eee

bununla

alakalı

eee

başka

soru

gelebilir

mi?

Tabii

ki

gelebilir

ama

konunun

uzunluğu,

büyüklüğü

ve

çıkacak

olan

soru

sayısına

baktığımda

gelmeyeceği

yönünde

tahmin

ediyorum.

Yine

de

bu

anlatılanları

eee

bilmekte

fayda

var

gibi

görülüyor.

Peki

karşıdan

baktığımızda

eee

ne

görüyoruz?

İnsanın

yüzünü

ve

gözünü

görüyoruz

değil

mi?

Aslında

gözün

hemen

altında

eee

işitme

sistemi

yer

alıyor.

Yani

karşıdan

baktığımızda

altında

gibi

yer

alıyor.

Ve