W.F. Hermans - Het behouden huis 1952

Hallo allemaal, nieuwe aflevering van Lezen voor de lijst: Het behouden huis uit 1952 van Willem Frederik Hermans.

Hoewel Het behouden huis tijdens de Tweede Wereldoorlog speelt, ergens in Oost-Europa, is het niet alleen maar een oorlogsverhaal.

Hermans gebruikt de oorlog als achtergrond, als decor, om zijn visie op de mens en de wereld te demonstreren.

In een extreme situatie, zoals in een oorlog, wordt de mens gedwongen zijn ware aard te tonen.

De werkelijkheid waarin de mens leeft, of het nou oorlog is of niet, is er één van chaos.

Chaos is het kernwoord waarmee we de mens en zijn werkelijkheid het best illustreren.

De geïsoleerde partizaan, hij staat helemaal alleen, staat voor de mens die probeert de onkenbare en onberekenbare werkelijkheid te beheersen door aan de werkelijkheid zijn strikt persoonlijke orde en waarheid op te leggen.

Hij is slecht toegerust, nauwelijks beseffend wat hij doet en waarom hij dingen doet, en hij faalt daarin tenslotte om er orde in te ontdekken.

De chaos haalt hem in en zelf maakt hij die chaos nog groter en dieper in de veronderstelling dat hij de waarheid en de orde op het spoor is.

Hij houdt zichzelf voor de gek.

Niks daarvan dus, dat die orde er is, de chaos probeerde ik figuur te lijf te gaan door de verbeelding in dit geval, door de fantasie.

Hij beeldt zich dingen in, ik zal straks een paar citaten geven waaruit dat blijkt.

Hij beeldt zich dingen in en natuurlijk door de taal.

Maar de taal roept een schijnwerkelijkheid op.

Een schijnorde.

Die Hermans zelf in zijn verhaal ook oproept, maar tegelijkertijd aan de kaak stelt als chaos.

Er is dus aan de ene kant chaos die hij wil beschrijven en hij doet dat door de taal en het lijkt dat het weer ordelijk is.

Dat is een paradox, een schijnbare tegenstelling.

Personen in dit verhaal begrijpen elkaar niet.

Maar eerst en vooral moeten we vaststellen dat de man, de partizaan, de Hollander, net als de ik-figuur, eenzaam is.

Het contact met medemensen in het huis is slecht.

Misverstanden heersten alom.

Tot een zinvol of zingevend gesprek komt het helemaal niet.

Nergens.

De ik-figuur, de partizaan, leeft voordat hij het huis binnengaat en eigenlijk ook als hij binnen is in een vijandige omgeving.

Dat is bij Hermans ook vaak het geval.

Wat je wil heeft niks te maken met wat je bereikt.

Er is een vijandige omgeving die jou dat onmogelijk maakt.

En Hermans zegt: zo ziet onze werkelijkheid er ten diepste uit, ook al willen we dat liever niet weten.

Je bent het leven in het leven geworpen.

Probeert iets van je leven te maken, maar uiteindelijk kan dat niet.

Wat we de beschaving of cultuur noemen, kan daar ook niks aan veranderen.

De beschaving of de cultuur is hier gesymboliseerd in het huis.

Het huis is dus het symbool van de cultuur.

Met zijn piano en zijn gesloten kamer, die heel intrigerend is, boven in het huis.

Met zijn bad en zijn inrichting.

Het lijkt heel wat.

Maar we zullen zien dat die cultuur uiteindelijk ook maar schijn is, een vernisje.

En die vormt geen geen wegwijzer of een zingevend geheel.

Dus.

Samengevat.

Ten eerste.

De wereld is een chaos.

De beschaving is een vernislaagje.

We doen wel graag alsof we heel beschaafde mensen zijn, maar in feite heerst er moord en doodslag en.

Eh, doen we maar wat.

Bloeteren we maar wat rond.

En die cultuur, die beschaving kan zomaar vernietigd worden.

Je moet opletten en goed onthouden dat aan het eind van de roman de partizaan een granaat in het huis gooit.

Hij blaast als het ware de beschaving op, zodat hij weer terug is in de oude situatie.

Hij is er niks opgeschoten.

Ten tweede.

Wezenlijk contact tussen mensen is onmogelijk.

De partizaan is eenzaam, het contact met de oude man uit de gesloten kamer is zo dat ze totaal langs elkaar heen praten.

De Duitse kolonel probeert op zijn manier de chaos te beheersen door iets van beschaving te doen.

Door zich regelmatig te scheren.

Elke dag stipt op een bepaalde tijd scheert hij zich.

Dat is ook een poging tot orde en een poging tot het krijgen van een soort beschaving.

Maar ook dat helpt uiteindelijk niet.

Ten derde.

De hoofdpersoon bevindt zich in een identiteitscrisis.

En dat die hoort bij hem.

Dat is niet tijdelijk.

Dat dat hij daar wel uitkomt.

De mens is eigenlijk voortdurend in in een identiteitscrisis.

Vraagt zich vraagt zich voortdurend wanhopig af wie hij is.

En waar hij heen wil.

Hij is, ik zal dat nog even toelichten.

Die identiteitscrisis.

Een Hollandse partizaan.

Maar hij weet niet bij welke vechtende partij hij nou precies hoort.

Ja, zou je zeggen, hij is anti-Duits.

Hij vecht tegen de Duitsers.

Maar die kolonel, daar gaat hij heel min of meer normaal of vriendschappelijk mee om.

Dus zo anti-Duits is hij nu ook weer niet.

Dat doet hij uit eigen belang.

Hij laat de Duitsers in het huis en doet alsof hij geen soldaat is.

Maar hij is wel een soldaat.

Hij trekt zijn soldatenplunje uit.

Maar doet dan alsof hij de zoon des huizes is.

En doet zich voor als de eigenaar.

Maar laat de mogelijkheid open dat hij een spion is.

Maar dat is hij natuurlijk helemaal niet.

Citaat.

Ik, de zoon des huizes, dacht ik.

Ik heb hier altijd gewoond.

Het is mijn huis.

Hij was de indringer geweest.

Niet ik.

Dus dan is hij ineens weer de zoon des huizes.

Maar dat is hij natuurlijk helemaal niet.

Volgens zijn eigen denken heeft hij een opdracht gekregen.

Maar hij weet niet wat die opdracht eigenlijk inhoudt.

Nou ja, als je een opdracht gaat uitvoeren als soldaat als soldaat.

Maar je weet niet wat die opdracht inhoudt.

Dat is bijna komisch, hè.

Over verbeelding.

Over fantasie dus.

Ik citeer.

Zich indenken dit huis, deze heuvel veroverd te hebben als de oplossing van een raadsel.

Dit met alles wat er op de hele wereld bestaat.

En.

Anders citaat.

Ja, ik had de opdracht van de sergeant verdomd goed begrepen.

Hij zei: jij gaat als de weerlicht je pens afschrobben.

Dat denkt hij als hij in bad gaat.

Maar dat dat heeft hij helemaal niet gekregen.

Die opdracht.

Hij weet helemaal niet wat zijn opdracht is.

Hij tast in het duister.

Het is duidelijk dat met de inhoud van het huis de beschaving, de cultuur bedoeld wordt.

Maar die cultuur, dat huis, herbergt een gesloten kamer.

Er is heel veel door recensenten nagedacht over de vraag: gaat het hier nou om een symbool?

En waar staat het dan voor?

De oude baas houdt op die kamer in een aquarium vissen.

Waar hij 30 jaar aan gekweekt heeft.

Heel bijzondere vissen dus.

En één van de recensenten zegt: ja, zouden die vissen misschien gelezen kunnen worden als.

Ichtus.

Het Griekse woord voor het Christendom, voor christen zijn.

Eh, en verwijzen naar het Christendom.

Dat een heel belangrijk onderdeel is van de westerse cultuur.

Zoals jullie natuurlijk weten.

Het is de één van de hoogtepunten van die cultuur.

Want godsdienst hoort natuurlijk ook bij de cultuur.

In die gesloten kamer sluit je je blijvend af van de werkelijkheid.

Maar door de vernietiging ervan moet je de chaotische werkelijkheid wel weer accepteren.

Pardon.

Je moet accepteren dat die cultuur maar een vernislaagje is en kapot gaat.

Het is in ieder geval duidelijk dat de cultuur het uiteindelijk van het geweld en de chaos gaat verliezen.

De soldaat werpt namelijk een granaat in het verwoeste huis, in het al verwoeste huis dat door de andere partizanen is verwoest.

En daarmee maakt hij zich populair, denkt hij, bij zijn medepartizanen.

Die die hij voor het merendeel niet eens kan verstaan.

Ook weer een mooi beeld van de.

Houding van personen ten opzichte van elkaar.

Ze kunnen elkaar niet begrijpen.

Wat de titel betreft.

Het behouden huis versta ik sarcastisch.

Het is niet behouden huis.

De cultuur gaat toch wel ten onder aan geweld en chaos.

En als je naar de televisie kijkt, naar het journaal, dan denk je regelmatig: ja, Hermans had toch wel ergens gelijk.

Het is overal op de wereld wel raak met chaotische toestanden en geweldstoestanden.

Alleen als schuilplaats voor de oorlog lijkt ze evenals behouden huis te functioneren.

Maar de chaos rolt dan uiteindelijk, dat heb ik al een paar keer gezegd, over haar heen en vernietigt alles.

Een behoorlijk pessimistische en nihilistische kijk op de mens.

Dus geen plaats voor waarheid, goedheid, schoonheid.

Voor idealisme.

Dat zit er allemaal niet in.

Bij het uitkomen van dit boek in 1952.

Zaten we in de tijd van de wederopbouw.

Nederland had juist heel erg geleden onder de oorlog en was door de Amerikaanse Marshallhulp echt op weg om opnieuw een land op te bouwen.

En dus, toen het boek uitkwam, was de kritiek op het nihilisme van het boek.

En het gebrek aan idealisme.

Wat ik zojuist gezegd heb.

Er zit helemaal geen positieve kant aan dat mens zijn.

Zelfs Harry Mulisch.

Die toch zelf ook er wel wat van kan was het om negativiteit en nihilisme gaat.

Die deed daaraan mee.

Die zei van ja, maar dit gaat eigenlijk te ver.

Mensen hebben hoop nodig.

En dat is helemaal verklaarbaar uit de periode van de wederopbouw.

Daar heeft de mens behoefte aan.

Aan hoop en idealisme.

Om verder te gaan.

Om het land weer op te bouwen.

Om hoop te houden.

En dat ontbrak er in dit boek nu juist aan.

Het laatste opmerking.

In verband met dit boek viel ook het woord vervreemding.

En dat is ook wel één van de thema's van het boek.

Denk ik.

Naast chaos.

Is er vervreemding en ontgoocheling.

Vervreemding is in de literatuur en in de kunst iets wat je in een beschrijving van een persoon tegenkomt.

Of wat je niet kunt plaatsen of een gebeurtenis die je geen plek kunt geven.

Dus je leest over een persoon en je kunt niet plaatsen wat voor gedrag die vertoont.

Wat hij allemaal zegt.

Wat hij doet.

Je kunt het geen plek geven.

Ik heb nu geprobeerd om orde in de chaos te scheppen door jullie wat meer achtergrondinformatie te geven.

Maar je blijft toch met allerlei vragen zitten.

En je vindt vindt het maar een vreemd verhaal als het goed is.

Als je het goed gelezen hebt, vind je het zeker een vreemd verhaal.

Je verliest als lezer de controle.

Er zijn krachten aan het werk in dit verhaal die je geen plek kunt geven.

Met andere woorden, het ontbreekt aan een zinvolle ordening.

In de literatuur.

Vind je dat bijvoorbeeld bij Frans Kafka.

Ik heb zelf vroeger op de middelbare school die verwanteling gelezen van Kafka.

Dat gaat over een man die langzaam tot een insect wordt.

Nou, over vervreemding gesproken.

George Orwell heeft ook wel boeken geschreven die vervreemdend aandoen.

En je vindt het hier dus in dit verhaal.

Dit is zeker een vervreemdend verhaal.

Zeker als je het gevoel hebt dat er dingen in dit verhaal plaatsvinden die je geen plek kunt geven.

Dan onderga je het vervreemdende karakter van dit verhaal.

En dat is ook wat je op het tentamen dan kunt zeggen als er gevraagd wordt naar.

Een ingewikkelde vraag over een symbool of zo komt.

Dan kun je je verdedigen door te zeggen: ja, hoor eens, maar dit is een vervreemdend effect.

Dat kan ik geen plek geven.

Maar dat is juist de bedoeling.

Dat was nou precies de bedoeling van de auteur om zo'n verhaal te schrijven.

En hij heeft het toch spannend gehouden.

Maar ik denk dat je dat je als lezer ook voortdurend bezig bent met te proberen om er een ordening in te krijgen.

Om er een lijn in te zien.

Om te weten te komen van wat is nou eigenlijk de bedoeling.

Waar waar gaat het nou eigenlijk heen?

En dat lukt van geen kant.

Maar dat, dat vervreemdende effect.

Was nou juist de bedoeling van de auteur.

Vond je het wat?

Like mijn video's.

Kijk even rond op mijn kanaal.

Of abonneer je.

Want er komt nog meer.

Ik wens je een fijne dag en sterkte met je leesverslag of met je mondeling.

Tot de volgende keer.